---

Του Ανδρέα Κουρή,

ΕΝΝΟΙΑ

Ειδική μορφή εκχώρησης απαίτησης συνιστά και η αναδοχή χρέους από τρίτον. Με την αναδοχή χρέους, η υποχρέωση εκπλήρωσης ορισμένης παροχής, μεταφέρεται στο παθητικό της περιουσίας άλλου προσώπου, πλέον υπόχρεου προς εκπλήρωση μίας υφιστάμενης παροχής. Με άλλα λόγια, η αναδοχή χρέους είναι η ανάληψη από ένα τρίτο πρόσωπο ξένου χρέους. Είναι σύμβαση, που καταρτίζεται μεταξύ του δανειστή της εκάστοτε έννομης σχέσης και του τρίτου (νέου οφειλέτη), χωρίς τη σύμπραξη και συγκατάθεση του πρωταρχικού οφειλέτη. Έτσι ακριβώς ορίζεται και στο άρθρο 471 ΑΚ «Με τη σύμβαση που συνάπτει με το δανειστή μπορεί κάποιος να αναδεχτεί ξένο χρέος έτσι ώστε να υπεισέλθει αυτός στη θέση του οφειλέτη και ο τελευταίος να απαλλαγεί». Το πρόσωπο που αντικαθιστά τον πρωταρχικό οφειλέτη ονομάζεται αναδεχόμενος ή αναδοχέας.

Η κατάρτιση της σύμβασης αναδοχής, η οποία είναι άτυπη και προϋποθέτει ικανότητα των συμβαλλομένων, δηλαδή εξουσία διάθεσης από το δανειστή της απαίτησης του κατά του παλαιού οφειλέτη και ικανότητα ανάληψης υποχρεώσεων από τον αναδεχόμενο, μπορεί να αφορά σε όλο ή τμήμα του χρέους, χρέος στενά με το πρόσωπο του παλαιού οφειλέτη συνδεμένο, μελλοντικό και φυσικό (φυσική ενοχή). Ελαττωματική βούληση του ενός από τους συμβαλλομένους κατά την κατάρτιση της σύμβασης αναδοχής (λόγω πλάνης, απάτης ή απειλής) καθιστά ακυρώσιμη αυτή σύμφωνα με τις γενικές διατάξεις.

ΕΙΔΗ

Η θεωρία προβλέπει δύο είδη αναδοχής χρέους, τη στερητική αναδοχή και την σωρευτική αναδοχή. Στην στερητική αναδοχή (ΑΚ 471), ο παλαιός οφειλέτης απαλλάσσεται και εφεξής ο αναδοχέας είναι υπόχρεος προς αποπληρωμή του χρέους. Αντίθετα, στην σωρευτική αναδοχή, η οποία προκύπτει από το άρθρο 477 ΑΚ «αν κάποιος με σύμβαση που συνάπτει με το δανειστή υποσχεθεί την εκπλήρωση ξένου χρέους, ο οφειλέτης δεν απαλλάσσεται αλλά παράγεται πρόσθετη ενοχή αυτού που υποσχέθηκε, εφόσον δεν προκύπτει σαφώς το αντίθετο», ο δανειστής έχει εφεξής απέναντί του δύο οφειλέτες.

ΣΤΕΡΗΤΙΚΗ ΑΝΑΔΟΧΗ ΧΡΕΟΥΣ

Ερμηνεύοντας το άρθρο 471 ΑΚ, είναι σαφές ότι μοναδική τυπική προϋπόθεση της στερητικής αναδοχής, είναι η σύναψη σχετικής σύμβασης. Απαιτείται σύμβαση μεταξύ του δανειστή και του αναδεχόμενου του χρέους, χωρίς καμία νομική ενέργεια του παλαιού οφειλέτη, ούτε ακόμα και τη συναίνεση του. Στη σύμβαση πρέπει να γίνεται απολύτως σαφής η πρόθεση του αναδεχόμενου για απαλλαγή του πρωταρχικού οφειλέτη, αλλιώς θα πρόκειται για σωρευτική αναδοχή. Μάλιστα, στην περίπτωση της στερητικής αναδοχής, ο παλαιός οφειλέτης δεν μπορεί να αντιταχθεί της βούλησης του αναδοχέα για τη σύναψη της σύμβασης αναδοχής του χρέους του.

Παράλληλα, η σύμβαση μπορεί να συναφθεί μεταξύ οφειλέτη και αναδοχέα του χρέους, αν συναινέσει εκ των υστέρων ο δανειστής ως προς το σύνολο της συμφωνίας οφειλέτη και τρίτου, αλλιώς θα πρόκειται απλώς για σύμβαση ελευθέρωσης από το χρέος.

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΣΤΕΡΗΤΙΚΗΣ ΑΝΑΔΟΧΗΣ

Οποιοδήποτε χρέος μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο, τόσο της στερητικής όσο και της σωρευτικής αναδοχής, αρκεί να είναι ξένο προς τον αναδοχέα. Δύναται ακόμα, το χρέος να μην υφίσταται την παρούσα χρονική στιγμή, να είναι δηλαδή μελλοντικό, εφόσον έχει οριστεί αναλυτικά στη σύμβαση ή επιπλέον μπορεί να τελεί και υπό αίρεση ή προθεσμία, να πηγάζει από φυσική ενοχή ή να είναι επίδικο.

Αξίζει να επισημανθεί, πως η σύμβαση είναι ανεξάρτητη από την αιτία που την υπαγόρευσε, εκτός και αν τα μέρη συμφωνήσουν ότι το κύρος της θα εξαρτάται από τις σχέσεις του παλαιού και του νέου οφειλέτη. Η στερητική αναδοχή φέρει επίσης τα χαρακτηριστικά μιας υποσχετικής αλλά και εκποιητικής δικαιοπραξίας. Υποσχετική μεν γιατί ο αναδοχέας αναλαμβάνει την ευθύνη εκπλήρωσης της προϋφιστάμενης ενοχής και εκποιητική δε, επειδή ο δανειστής δίνει τη δυνατότητα στον πρωταρχικό οφειλέτη να απαλλαγεί, με την αναδοχή από τρίτον, από το χρέος του.

Η σύμβαση της στερητικής αναδοχής δεν χρειάζεται να συμπεριληφθεί τον συστατικό τύπο. Ο ειδικός διάδοχος, δηλαδή ο αναδοχέας έχει απέναντι στον δανειστή τις ίδιες υποχρεώσεις που είχε και ο παλαιός οφειλέτης, βάσει του άρθρου 472ΑΚ. Ωστόσο, ο αναδοχέας, φέρει έναντι του δανειστή εκτός από την κύρια οφειλή της απόσβεσης του χρέους, και παρεπόμενες υποχρεώσεις, όπως για παράδειγμα υποχρέωση πληρωμής τόκων (άρθρο 475 ΑΚ).

Ειδικότερα, σύμφωνα με τις διατάξεις των άρθρων 472, 473, 474 και 475 ΑΚ ο αναδοχέας, α) έχει απέναντι στο δανειστή τις ίδιες υποχρεώσεις που είχε και ο παλαιός οφειλέτης, β) μπορεί να αντιτάξει ενστάσεις, που απορρέουν από την σχέση μεταξύ του δανειστή και του παλαιού οφειλέτη. Απαίτηση του παλιού οφειλέτη κατά του δανειστή δεν μπορεί να την αντιτάξει σε συμψηφισμό ο αναδοχέας, γ) δεν έχει ενστάσεις από την σχέση του με τον παλαιό οφειλέτη, δ) δικαιώματα παρεπόμενα στην απαίτηση κατά του παλαιού οφειλέτη εξακολουθούν να υπάρχουν και μετά την αναδοχή. Εγγυητές όμως, ενέχυρα και υποθήκες διατηρούνται μόνο αν συναίνεσε ο εγγυητής, ή ο κύριος του ενυπόθηκου, ή του πράγματος που έχει ενεχυριασθεί, ε) τα προνόμια που ασκούνται στην αναγκαστική εκτέλεση, ή στην πτώχευση, αποσβήνονται με την αναδοχή.

ΣΩΡΕΥΤΙΚΗ ΑΝΑΔΟΧΗ ΧΡΕΟΥΣ

Η περίπτωση που, χωρίς ειδική διαδοχή σε υφιστάμενη υποχρέωση, προστίθεται στον πρώτο οφειλέτη και άλλος, ονομάζεται σωρευτική αναδοχή χρέους. Όπως και η στερητική αναδοχή, είναι σύμβαση μεταξύ δανειστή και τρίτου, χωρίς όμως να απαλλάσσεται ο παλαιός οφειλέτης. Με τη σωρευτική αναδοχή γεννάται δηλαδή πρόσθετη ενοχή αυτού που υποσχέθηκε, η οποία συνυπάρχει με την ενοχή του πρωταρχικού οφειλέτη. Αν συναφθεί σύμβαση μεταξύ του πρωταρχικού οφειλέτη και του τρίτου, αυτή κατ’ ουσία συνιστά γνήσια σύμβαση υπέρ τρίτου (εν προκειμένω του δανειστή), με την ιδιομορφία ότι για να επιφέρει τα έννομα αποτελέσματα της απαιτείται και η συναίνεση του δανειστή. Με τη σωρευτική αναδοχή δημιουργείται παθητική εις ολόκληρον ενοχή (481 άρθρο ΑΚ) μεταξύ του παλαιού οφειλέτη και του αναδεχόμενου.

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΣΩΡΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΔΟΧΗΣ

Η φύση της σωρευτικής αναδοχής ομοιάζει της υποσχετικής δικαιοπραξίας, καθώς αφορά την πρόσθετη ανάληψη χρέους και δεν φέρει το γνώρισμα της διάθεσης, όπως συμβαίνει και στην στερητική αναδοχή. Επιπρόσθετα, είναι ετεροβαρής και αναιτιώδης, εφόσον το κύρος της, δηλαδή η εγκυρότητα της ανάληψης της υποχρέωσης από τον αναδοχέα απέναντι στον δανειστή, δεν εξαρτάται από την ύπαρξη ή το κύρος της σχέσης του παλαιού και νέου οφειλέτη.

Ζήτημα ερμηνείας της εκάστοτε συμβάσεως για το αν αποτελεί στερητική ή σωρευτική αναδοχή χρέους σε περίπτωση αμφιβολίας, διευθετείται από το άρθρο 477 ΑΚ, και κατά κανόνα είναι σωρευτική. Σύμφωνα με την θεωρία και την νομολογία όταν υπάρχει αμφιβολία η αναδοχή χρέους είναι σωρευτική. Η στερητική αναδοχή χρέους θα πρέπει να προκύπτει σαφώς. Έπειτα, η σύμβαση σωρευτικής αναδοχής δεν υπόκειται σε συστατικό ή αποδεικτικό τύπο, είναι άτυπη, ούτε και όταν η μεταξύ του οφειλέτη και αναδοχέα αιτία απαιτεί τύπο.

ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΓΓΥΗΣΗ

Είναι εμφανές ότι η σωρευτική αναδοχή εμφανίζει κοινά χαρακτηριστικά με αυτά της εγγύησης, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 847 Αστικού Κώδικα «Με τη σύμβαση της εγγύησης ο εγγυητής αναλαμβάνει απέναντι στον δανειστή την ευθύνη ότι θα καταβληθεί η οφειλή». Και αυτό γιατί, τα δύο είδη συμβάσεων αποβλέπουν στην υποστήριξη της θέσης του δανειστή, αφού προστίθεται στην εκάστοτε ενοχική σύμβαση ένας επιπλέον οφειλέτης. Η ουσιώδης διαφορά μεταξύ αυτών των συμβάσεων έγκειται στο γεγονός πως στην περίπτωση της εγγύησης, ο εγγυητής δεν προστίθεται στην προϋφιστάμενη ενοχική σχέση δανειστή οφειλέτη, αλλά αναλαμβάνει ο ίδιος τη δική του αυτοτελή ενοχική υποχρέωση, να καταβάλει το χρέος του πρωτοφειλέτη.

---

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

• Απόστολος Γεωργιάδης, Ενοχικό Δίκαιο – Γενικό Μέρος, 2η Έκδοση, Εκδόσεις Π.Ν. Σάκκουλα, Αθήνα 2015.

• Βασίλης Βαθρακοκοίλης, Ερμηνεία – Νομολογία Αστικού Κώδικα, Εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα 2001-2010.

• Νικόλαος Τριάντος, Αστικός Κώδικας – Ερμηνεία Κατ’ άρθρον, Νομική Βιβλιοθήκη 2009.

---

 

---

Του Νίκου Αντωνάκη,

Στο δίκαιο της αποζημίωσης επικρατεί η αρχή ότι ο ζημιώσας οφείλει να αποκαταστήσει ολόκληρη τη ζημία που προξένησε παράνομα στον παθόντα, η οποία πρέπει να βρίσκεται σε αιτιώδη σύνδεσμο με τη ζημιογόνα πράξη ή παράλειψη του πρώτου και να οφείλεται, όπου προϋποτίθεται υποκειμενική ευθύνη, στην αποκλειστική του υπαιτιότητα (συναφώς, ΑΚ 914). Με τον τρόπο αυτό εκπληρώνεται ο σκοπός της αστικής ευθύνης προς αποζημίωση, που δεν είναι άλλος από την αποκατάσταση της ζημίας του παθόντος μέσα σε δίκαια πλαίσια. Ακριβώς αυτό το τελευταίο στοιχείο της δίκαιης κατανομής της ζημίας εμφανίζεται πιο περίπλοκο, όταν η ζημία του παθόντος δεν οφείλεται μόνο σε πράξη ή παράλειψη του ζημιώσαντος, αλλά και σε δικό του, «οικείο» πταίσμα (ΑΚ 300).

Για παράδειγμα, κατά την εγκατάσταση από τον πωλητή ενός ψυγείου στο σπίτι του αγοραστή, το τελευταίο εξερράγη, με αποτέλεσμα την ολοκληρωτική καταστροφή αυτού αλλά και άλλων επίπλων του αγοραστή και στον συνακόλουθο τραυματισμό των δύο συμβαλλομένων. Λίγο αργότερα αποδεικνύεται ότι η έκρηξη οφειλόταν ναι μεν σε ελαττωματική εγκατάσταση του ψυγείου από τον πωλητή, πλην όμως ο αγοραστής είχε ξεχάσει να ενημερώσει τον πρώτο ότι στο σημείο εκείνο υπήρχαν διαρροές από σωλήνες στον τοίχο, γεγονός που συνέβαλε, επίσης, στην παραπάνω έκρηξη. Εδώ, συνεπώς, ερωτάται, αν ο πωλητής οφείλει να αποκαταστήσει τη ζημία του αγοραστή ή όχι, ή αν σε κάθε περίπτωση θα οφείλει ελαττωμένη και όχι πλήρη αποζημίωση.

Ελλείψει ειδικότερης διάταξης, τα κριτήρια για τον δίκαιο επιμερισμό της ζημίας θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν με προσφυγή στις ΑΚ 281 και ΑΚ 288. Ωστόσο, το πρόβλημα λύνεται με μια ήδη θεσπισθείσα διάταξη, την ΑΚ 300, η οποία ακριβώς στοχεύει σε μια δίκαιη κατανομή της ευθύνης ζημιώσαντος και ζημιωθέντος, όταν συντρέχουν ορισμένες προϋποθέσεις. Πρώτον, πρέπει να υφίσταται υποχρέωση του οφειλέτη προς αποζημίωση, να υπάρχει δηλαδή ενοχή αποζημίωσης, ανεξάρτητα από τον γενεσιουργό της λόγο, αν δηλαδή αυτή στηρίζεται σε υποκειμενική, αντικειμενική ή από διακινδύνευση ευθύνη. Η απαίτηση αυτή επιβεβαιώνεται και από τη νομολογία η οποία αρνείται, χωρίς πάντως πειστική αιτιολογία, να εφαρμόσει τη διάταξη σε περιπτώσεις όπου ο οφειλέτης δεν ενέχεται σε αποζημίωση του δανειστή (λ.χ., στην ενοχή αδικαιολόγητου πλουτισμού, ή επί πρωτογενούς συμβατικής αξιώσεως, όπως οι μισθοί υπερημερίας της ΑΚ 656), όπου και προκρίνει την προσφυγή στην ΑΚ 288 και τις αρχές της καλής πίστης για τον σωστό επιμερισμό της ευθύνης.

Δεύτερον, πρέπει ο ζημιωθείς από «οικείο πταίσμα» να έχει συμβάλλει είτε στη γένεση της ζημίας είτε στην έκτασή της, είτε μέσω πράξεως είτε και παραλείψεως, όπως επιβεβαιώνει το δεύτερο εδάφιο της πρώτης παραγράφου του άρθρου 300 ΑΚ για την άρση τυχόν αμφισβητήσεων. Η προϋπόθεση αυτή έχει προκαλέσει ορισμένες διαφωνίες γύρω από ειδικότερα ζητήματα, όπως επί περιπτώσεων ενοχής προς αποζημίωση στηριζόμενης σε αντικειμενική ευθύνη ή ευθύνη από διακινδύνευση ή περιπτώσεων επίκλησης της ΑΚ 300 έναντι ακαταλόγιστων προσώπων (ΑΚ 915 και επόμενα). Ειδικότερα, ως προς το πρώτο ζήτημα, ορθά γίνεται δεκτό ότι η ΑΚ 300 εφαρμόζεται τόσο επί υποκειμενικής (ΑΚ 914) όσο και αντικειμενικής (ΑΚ 924, ΑΚ 925) ευθύνης, κατά διασταλτική ερμηνεία του όρου «οικείο πταίσμα», ώστε να καλύπτει και περιπτώσεις όπου ο ζημιώσας οφείλει αποζημίωση ανεξαρτήτως υπαιτιότητάς του.

Ως προς το δεύτερο, πάλι, θέμα, η νομολογία δέχεται τη μη εφαρμογή της ΑΚ 300 έναντι ακαταλόγιστων προσώπων, παρά την αντίθετη και ορθή άποψη μέρους της θεωρίας, που υποστηρίζει με πειστικά επιχειρήματα ότι χωρεί συνεφαρμογή της ΑΚ 300 και της ΑΚ 918 (αναλογικά), με αποτέλεσμα ο ανήλικος που ενήργησε χωρίς διάκριση να στερηθεί ένα μέρος της αξίωσης αποζημίωσης του, όταν συντρέχουν εξαιρετικοί λόγοι. Τέλος, γίνεται ορθά δεκτό ότι το συντρέχον πταίσμα του νόμιμου αντιπροσώπου του ανηλίκου δεν μπορεί να προταθεί νόμιμα κατά του τελευταίου, εκτός αν δεν πρόκειται για δική του απαίτηση, αλλά για αξίωση των πρώτων στηριζόμενη στο άρθρο ΑΚ 932 εδάφιο δεύτερο, δηλαδή για αξίωση επιδίκασης χρηματικής ικανοποίησης λόγω ψυχικής οδύνης εξαιτίας θανάτωσης του ανηλίκου, οπότε και επέρχεται αντίστοιχη μείωση του ποσού αυτού κατά το μέτρο που οι γονείς συνέβαλαν στην πρόκληση ή την τελική επέλευση της θανάτωσης του πρώτου (ΑΚ 300).

Τρίτη -και τελευταία- προϋπόθεση εφαρμογής της ΑΚ 300, είναι η ύπαρξη αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ της συμπεριφοράς (πράξης ή παράλειψης) του ζημιωθέντος και στην επέλευση ή την έκταση της εις βάρους του ζημίας. Η απαίτηση αυτή, που βρίσκει γενική εφαρμογή στο δίκαιο της αποζημίωσης, σημαίνει πρακτικά ότι η συμπεριφορά του παθόντος ήταν αντικειμενικά ικανή και πρόσφορη κατά τη συνηθισμένη πορεία των πραγμάτων και τα διδάγματα της κοινής πείρας να συμβάλλει στην πρόκληση ή μεγέθυνση της ζημίας που αυτός τελικά υπέστη.

Ως προς τις συνέπειες της διάταξης, που επέρχονται και στην περίπτωση που οι παραπάνω όροι συντρέχουν σε πρόσωπο για το οποίο ο ζημιωθείς ευθύνεται (ΑΚ 300 παράγραφος δεύτερη), όπως προσκτηθέντες (ΑΚ 922), βοηθοί εκπληρώσεως (ΑΚ 334) κ.ο.κ., πρέπει να λεχθεί ότι, επέρχεται, κατά διακριτική ευχέρεια του δικαστηρίου, μείωση ή πλήρης απαλλαγή του ζημίωσαντος από την υποχρέωσή του προς αποζημίωση, κατά το μέτρο που ο ζημιωθείς ευθύνεται για την εις βάρος του ζημία. Χρήσιμα κριτήρια για τον δίκαιο επιμερισμό της ζημίας μπορούν να αποτελέσουν ο βαθμός του πταίσματος οφειλέτη και δανειστή της αξίωσης αποζημίωσης, η αιτιώδης συνάφεια των πράξεων ή παραλείψεών τους στην πρόκληση ή μεγέθυνση της βλάβης, τα χρηστά και τα συναλλακτικά ήθη, η καλή πίστη κ.α.

Σε δικονομικό επίπεδο, η ΑΚ 300 συνιστά, κατά την ορθότερη άποψη, καταχρηστική ένσταση και δεν απαιτείται περαιτέρω επίκλησή της για να ληφθεί παραδεκτώς υπόψιν, αλλά αρκεί να προκύπτει από τα πραγματικά περιστατικά που προβάλλονται στο αγωγικό δικόγραφο. Η αντίθετη άποψη της νομολογίας παραβλέπει το γεγονός ότι το ζήτημα της δίκαιης κατανομής της ζημίας συνιστά θεμελιώδη επιλογή της έννομης τάξης και, άρα, πρέπει να λαμβάνεται υπόψιν αυτεπαγγέλτως από το αρμόδιο δικαστήριο.

Τέλος, κατά την επίσης προκριτέα άποψη, ο ισχυρισμός περί αποκλειστικής υπαιτιότητας του ζημιωθέντος μπορεί να συνιστά άρνηση, αιτιολογημένη ή μη, της αγωγής, όμως, κατά λογική αναγκαιότητα, συμπεριλαμβάνει και τον ισχυρισμό του συντρέχοντος πταίσματος του τελευταίου (ΑΚ 300), σύμφωνα με τη σκέψη ότι το έλασσον εμπεριέχεται στο μείζον. Εξάλλου, και δεδομένου ότι η κρίση περί του αν συγκεκριμένα πραγματικά περιστατικά υπάγονται στην ΑΚ 300 είναι νομική, τότε, το δικαστήριο έχει υποχρέωση αυτεπάγγελτης εφαρμογής των ορθών νομικών διατάξεων, μη αρκούμενο σε τυχόν εσφαλμένο νομικό χαρακτηρισμό των πραγματικών περιστατικών από τους διαδίκους.

---

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

• Γεωργιάδης Απόστολος, Ενοχικό Δίκαιο – Γενικό Μέρος, Εκδόσεις Π. Ν. ΣΑΚΚΟΥΛΑΣ, 2015.
• Σταθόπουλος Μιχαήλ, Γενικό Ενοχικό Δίκαιο, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2018.
• Περάκη Βιργινία, ΣΕΑΚ, άρθρα 297-304, άρθρο 300, Εκδόσεις Π. Ν. ΣΑΚΚΟΥΛΑΣ, 2022.

---