---

Της Νικολέτας Παναγιωτοπούλου,

Το εμπορικό δίκαιο, θεμελιώδες τμήμα της ρύθμισης της οικονομικής δραστηριότητας, διακρίνεται από την υιοθέτηση διαφορετικών συστημάτων, όπως το γερμανικό και το γαλλικό, τα οποία επιδιώκουν τη νομική οργάνωση των εμπορικών συναλλαγών. Τα συστήματα αυτά όχι μόνο αποτυπώνουν διαφορετικές νομικές φιλοσοφίες, αλλά επηρεάζουν και τη ρύθμιση θεμελιωδών θεσμών, όπως το ασυμβίβαστο. Ποια, όμως, η δομή κι οι αρχές των δύο αυτών συστημάτων; Ποια η σημασία της έννοιας του ασυμβίβαστου στην ελληνική έννομη τάξη;

Το γερμανικό σύστημα αποτελεί ένα από τα πιο οργανωμένα και σαφή νομικά συστήματα παγκοσμίως, διαχωρίζοντας το εμπορικό από το αστικό δίκαιο. Η βασική πηγή του γερμανικού εμπορικού δικαίου είναι ο Εμπορικός Κώδικας (Handelsgesetzbuch-HGB), ο οποίος τέθηκε σε ισχύ το 1897 και καθορίζει τις εμπορικές συναλλαγές, τον ορισμό του εμπόρου και την ευθύνη του στις εμπορικές σχέσεις. Πιο συγκεκριμένα, ο έμπορος στο γερμανικό δίκαιο αποτελεί κεντρική έννοια και βασίζεται στον ορισμό που δίνεται στο HGB. Ως έμπορος θεωρείται κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο που ασκεί εμπορική δραστηριότητα με οργανωμένο τρόπο, δηλαδή πρόσωπα που ασκούν εμπορική δραστηριότητα κατ’ επάγγελμα. Η ιδιότητα του εμπόρου καθορίζεται από τη δήλωση εγγραφής στο Εμπορικό Μητρώο (Handelsregister). Το γερμανικό μοντέλο, όπως προαναφέρθηκε, παρέχει σαφή όρια μεταξύ εμπορικού κι αστικού δικαίου, διευκολύνοντας τη νομική ερμηνεία και την ασφάλεια δικαίου στις συναλλαγές. Επίσης, οι λεπτομερείς ρυθμίσεις του HGB μειώνουν τις πιθανότητες νομικών διενέξεων.

Εν συνεχεία, το γαλλικό εμπορικό δίκαιο διαμορφώθηκε από τον γαλλικό εμπορικό κώδικα (Code de Commerce) του 1807, ο οποίος συντάχθηκε στο πλαίσιο του ευρύτερου νομικού εξορθολογισμού της Γαλλικής Επανάστασης. Σε αντίθεση με το γερμανικό, το γαλλικό εμπορικό δίκαιο δεν διαχωρίζει αυστηρά το εμπορικό από το αστικό δίκαιο. Το γαλλικό δίκαιο βασίζεται στον Κώδικα Εμπορίου (Code de Commerce) και στον Αστικό Κώδικα (Code Civil). Η ενσωμάτωση αυτή εξυπηρετεί τη φιλοσοφία της ενιαίας ρύθμισης του ιδιωτικού δικαίου. Κεντρικό σημείο του γαλλικού συστήματος είναι οι εμπορικές πράξεις, οι οποίες καθορίζουν το εφαρμοστέο δίκαιο ανεξαρτήτως της ιδιότητας του εμπλεκόμενου προσώπου. Το δίκαιο, δηλαδή, εφαρμόζεται στις πράξεις που έχουν εμπορικό χαρακτήρα, ανεξαρτήτως της ιδιότητας του προσώπου που τις πραγματοποιεί.

Μια ακόμα ουσιώδης διαφορά αφορά τη δομή και τη διαφάνεια του δικαίου. Το γερμανικό σύστημα, με την οργανωμένη και λεπτομερή ρύθμιση του Εμπορικού Κώδικα, επιδιώκει να διασφαλίσει την τάξη και την ασφάλεια στις συναλλαγές με την υποχρέωση καταχώρισης και τη συστηματική τήρηση λογιστικών βιβλίων να λειτουργούν ως μηχανισμοί ελέγχου και διαφάνειας. Στον αντίποδα, το γαλλικό σύστημα, αν κι εξίσου ανεπτυγμένο επικεντρώνεται περισσότερο στη ρύθμιση των εμπορικών πράξεων ως τέτοιων, δίνοντας λιγότερη έμφαση στην αυστηρή γραφειοκρατική οργάνωση. Άλλωστε δεν πρέπει να λησμονούμε ότι το γερμανικό δίκαιο έχει επηρεαστεί από τη ρωμαϊκή και γερμανική νομική παράδοση, επικεντρωμένο στη διαφάνεια και την τυποποίηση ενώ το γαλλικό δίκαιο, επηρεασμένο από την Επανάσταση και τις αρχές της ελευθερίας στις συναλλαγές, διατηρεί μια πιο ευέλικτη και πρακτική προσέγγιση.

Όσον αφορά το ασυμβίβαστο, αυτό σχετίζεται με την αδυναμία συγκεκριμένων προσώπων να συμμετέχουν σε εμπορικές δραστηριότητες ή εταιρείες, λόγω της επαγγελματικής ή δημόσιας ιδιότητάς τους, με στόχο την αποτροπή συγκρούσεων συμφερόντων καθώς και την προστασία της ακεραιότητας των θεσμών. Στο ελληνικό νομικό σύστημα, το ασυμβίβαστο ρυθμίζεται μέσω συνταγματικών και νομοθετικών διατάξεων, όπως το άρθρο 103 του Συντάγματος κι ο Κώδικας Δικηγόρων. Ωστόσο, η αυστηρή εφαρμογή του ασυμβίβαστου έχει δημιουργήσει έντονες συζητήσεις σχετικά με τον περιορισμό της επαγγελματικής ελευθερίας και την αναγκαιότητα προσαρμογής του στις σύγχρονες ανάγκες.

Η πρόταση κατάργησης του ασυμβίβαστου για τους δικηγόρους αποτελεί ένα αμφιλεγόμενο ζήτημα με σημαντικές νομικές και κοινωνικές προεκτάσεις. Από τη μία πλευρά, η διατήρηση του ασυμβίβαστου εξυπηρετεί τη διαφάνεια και την εμπιστοσύνη στο δικηγορικό επάγγελμα, διασφαλίζοντας την ανεξαρτησία των δικηγόρων από οικονομικές κι επιχειρηματικές πιέσεις. Από την άλλη πλευρά, ο περιορισμός αυτός περιορίζει τις επαγγελματικές επιλογές των δικηγόρων και τους αποκλείει από την ενεργό συμμετοχή στην επιχειρηματική δραστηριότητα. Ενδεχόμενη κατάργηση του ασυμβίβαστου θα μπορούσε να ενισχύσει την οικονομική δραστηριότητα και να επιτρέψει στους δικηγόρους να αξιοποιήσουν πλήρως τις γνώσεις και τις δεξιότητές τους, χωρίς να θίγεται η επαγγελματική τους ανεξαρτησία, εφόσον υπάρχουν κατάλληλοι μηχανισμοί ελέγχου.

Η συζήτηση αυτή καθίσταται ακόμα πιο επίκαιρη υπό το πρίσμα των διεθνών πρακτικών. Σε χώρες με συστήματα που υιοθετούν μια πιο ευέλικτη προσέγγιση στο ασυμβίβαστο, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, οι δικηγόροι έχουν τη δυνατότητα να δραστηριοποιούνται επιχειρηματικά, συμβάλλοντας στην οικονομική ανάπτυξη και τη διαφοροποίηση των επαγγελματικών τους επιλογών. Ένα παρόμοιο μοντέλο στην Ελλάδα θα μπορούσε να αποτελέσει ένα νέο παράδειγμα που θα συνδυάζει την ανεξαρτησία του δικηγορικού επαγγέλματος με την ενίσχυση της οικονομικής δραστηριότητας.

Συνοψίζοντας, η συγκριτική αυτή ανάλυση αναδεικνύει τη μοναδικότητα κάθε συστήματος. Ενώ το γερμανικό δίκαιο δίνει προτεραιότητα στη σαφήνεια και την τάξη, το γαλλικό δίκαιο προάγει την προσαρμοστικότητα στις ανάγκες της εμπορικής πρακτικής. Όσον αφορά το ασυμβίβαστο, η διατήρησή του για τους δικηγόρους στην Ελλάδα δεν εξυπηρετεί πλέον τις σύγχρονες ανάγκες της κοινωνίας και της αγοράς. Η κατάργησή του ή, τουλάχιστον, η αναθεώρηση των σχετικών περιορισμών είναι αναγκαία για την ενίσχυση της επαγγελματικής ελευθερίας, την οικονομική ευελιξία και την ανταγωνιστικότητα του όλων των επαγγελμάτων.

---

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΠΗΓΗ

• Ευάγγελος Εμμ. Περάκης – Νικόλαος Κ. Ρόκας, ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΕΜΠΟΡΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ – ΑΞΙΟΓΡΑΦΑ, ΝΟΜΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ, 2018.

---

 

---

Της Δήμητρας Ιωακείμοβιτς,

Ο δικηγόρος είναι συλλειτουργός της δικαιοσύνης. Ασκεί ελεύθερο επάγγελμα, με βασικό στοιχείο την εμπιστοσύνη που διέπει τη σχέση με τον εντολέα του. Για τις υπηρεσίες που παρέχει, ανεξάρτητα από το αν αυτές αποτελούν δικαστική ή συμβουλευτική ενέργεια, αμείβεται είτε ανά υπόθεση είτε με πάγια αμοιβή. Ωστόσο, αξίζει να τονίσουμε εξαρχής ότι η άσκηση του δικηγορικού επαγγέλματος δεν συνιστά εμπορική δραστηριότητα, για τον λόγο ότι αποτελεί δημόσιο λειτούργημα, με θεμελιώδη σημασία για την υποστήριξη και ενίσχυση της δράσης του δικαστικού σώματος.

Εντούτοις, η δικηγορική ιδιότητα οφείλει να υπόκειται σε ορισμένους περιορισμούς, οι οποίοι καθορίζονται στον Κώδικα Δικηγόρων (ν. 4194/2013). Οι περιορισμοί αυτοί, τα λεγόμενα ασυμβίβαστα, νομιμοποιούνται από το κράτος, προκειμένου να προστατευθεί η ακεραιότητα του επαγγέλματος και να μην υπονομευθεί η αξία ενός τέτοιου είδους λειτουργήματος, ύψιστης σημασίας για το κράτος δικαίου. Ως αποτέλεσμα, ο δικηγόρος στην Ελλάδα περιορίζει την δραστηριότητά του σε συναφείς ενέργειες με την επιστήμη του. Η παράβαση του συγκεκριμένου νομοθετήματος οδηγεί στην απώλεια της δικηγορικής ιδιότητας.

Στο ελληνικό δίκαιο, προκειμένου κάποιος να αποκτήσει την ιδιότητα αυτή απαιτείται να μη συντρέχει στο πρόσωπό του κάποιο κώλυμα από αυτά που αναφέρονται ρητά στην παρ. 6 του ν. 4194/2013, το οποίο αποτελεί και το πρώτο ασυμβίβαστο που θίγεται στον Κώδικα Δικηγόρων. Αρχικά, ορίζεται ότι ο υποψήφιος δικηγόρος πρέπει να είναι Έλληνας πολίτης ή πολίτης άλλου κράτους της Ευρωπαϊκής Ένωσης και κάτοχος πτυχίου Νομικής Σχολής Ανώτατου Εκπαιδευτικού Ιδρύματος στην Ελλάδα ή ισότιμου και αντίστοιχου πτυχίου άλλης χώρας, αναγνωρισμένου από τις ελληνικές διατάξεις. Άλλωστε, αυτή συνιστά τη βασική προϋπόθεση ενός νομικού, καθώς αποτελεί την πηγή των γνώσεων του και πιστοποιεί την ιδιότητά του.

Πέραν της ελληνικής ιθαγένειας, βασικό κριτήριο είναι ο δικηγόρος να μην έχει καταδικαστεί για κακουργηματικές πράξεις ή εγκλήματα κατά της ιδιοκτησίας, της περιουσίας και των υπομνημάτων, καθώς και να μην έχει αποστερηθεί τα πολιτικά του δικαιώματα. Ειδικότερα, κάθε κακούργημα  ή κακουργηματική πράξη που τελείται από δικηγόρο αποτελεί αυτοτελές πειθαρχικό παράπτωμα και η καταδίκη του είναι ασυμβίβαστη με το λειτούργημα του δικηγόρου. Ο νομοθέτης με αυτό τον περιορισμό αποσκοπεί στη διαφύλαξη του δικηγόρου από πράξεις που θίγουν το κύρος του δικηγορικού λειτουργήματος.

Επιπλέον, αξίζει να τονίσουμε την καθοριστική σημασία που έχει η δικαιοπρακτική ικανότητα του δικηγόρου, η οποία, αν περιοριστεί, οδηγεί στην απώλεια της ιδιότητάς του. Επομένως, είναι σημαντικό να μην έχει τεθεί σε δικαστική συμπαράσταση, πλήρη ή μερική κατά τις ανάλογες διατάξεις του Αστικού Κώδικα και συγκεκριμένα του άρθρου 1676. Τελευταίο, αλλά εξίσου σημαντικό κώλυμα σχετιζόμενο με την θρησκεία είναι η ιδιότητα του κληρικού ή του μοναχού. Κατά τους κανόνες του Εκκλησιαστικού Δικαίου απαγορεύεται μέλος του κλήρου να ασκεί οποιοδήποτε άλλο επάγγελμα.

Ανεξάρτητα από τα κωλύματα που απαγορεύουν εξαρχής την απόκτηση της δικηγορικής ιδιότητας, ζήτημα προκύπτει και στην περίπτωση όπου ο δικηγόρος απασχολείται στον ιδιωτικό ή δημόσιο τομέα. Τα δικηγορικά ασυμβίβαστα συνιστούν απαγορεύσεις, που επιβάλλονται σε όσους ασκούν παράλληλα με το εν λόγω επάγγελμα, κάποιο άλλο που δεν επιτρέπει την άσκηση της δικηγορίας. Συνεπώς, από τον Κώδικα των Δικηγόρων συνάγεται ότι ο διορισμός ή η κατοχή οποιασδήποτε έμμισθης θέσης με σύμβαση εργασίας του δικηγόρου με φυσικό ή νομικό πρόσωπο, δημόσια, δικαστική ή δημοτική υπηρεσία νομικού προσώπου δημοσίου ή ιδιωτικού δικαίου και με Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης, οδηγεί στην αυτοδίκαιη αποβολή του – με την επιφύλαξη πάντα του άρθρου 31 του Δικηγορικού Κώδικα. Αιτία της διάταξης αυτής φαίνεται να είναι η προσπάθεια του νομοθέτη για αποφυγή ενδεχόμενων συγκρούσεων δημοσίων και ιδιωτικών συμφερόντων.

Πρέπει να προστεθεί στα ανωτέρω, ότι η απαγόρευση εκτείνεται και σε πρόσωπα που παράλληλα ασκούν εμπορική-κερδοσκοπική δραστηριότητα. Ειδικότερα, ο περιορισμός αυτός αναφέρεται στην κατ΄ επάγγελμα άσκηση εμπορικής δραστηριότητας ή ακόμη και στην ευκαιριακή διενέργεια εμπορικών πράξεων, με σκοπό, βέβαια, πάντα το κέρδος. Επομένως, σύμφωνα με τον ν. 4194/2013 παρ. 1, όποιος αποκτά εμπορική ιδιότητα βάσει του εμπορικού νόμου ή ασκεί έργα ή καθήκοντα διευθύνοντος ή εντεταλμένου συμβούλου, διοικητή, διαχειριστή ή εκπροσώπου σε οποιαδήποτε εμπορική εταιρεία, απόλλυται αυτοδικαίως η ιδιότητά του ως δικηγόρος και διαγράφεται από τον Δικηγορικό Σύλλογο, στον οποίο είναι εγγεγραμμένος.

Πιο συγκεκριμένα, ο δικηγόρος απαγορεύεται να ασκεί άλλο επάγγελμα, και ειδικότερα της μεσιτείας και της εμπορίας ή άλλης δραστηριότητας που δεν συνάδει με την ιδιότητα του δικηγόρου, όπως ήδη αναφέρθηκε. Αυτή η κατάσταση δικαιολογείται λόγω της αποφυγής περισπασμών και πειρασμών από παράνομους ιδιοτελείς σκοπούς, που επιδιώκει ο νομοθέτης, ή απλώς και μόνο για λόγους αυξημένης αξιοπρέπειας, σε περίπτωση σύγκρουσης προσωπικών συμφερόντων που είναι πιθανό να τον αποσπάσουν από την προσήλωση στο γράμμα του νόμου.

Παρόλα αυτά, το δικηγορικό ασυμβίβαστο δεν έχει απεριόριστη ισχύ και έκταση. Ο κάθε δικηγόρος δύναται να ασκεί το επάγγελμά του ελεύθερα, υπό την αιγίδα βέβαια των κανόνων δεοντολογίας και άλλων ειδικών διατάξεων που ορίζουν, για παράδειγμα, τα ελάχιστα ποσοστά που μπορεί να απαιτήσει για την αμοιβή του. Ομοίως, σύμφωνα με το άρθρο 8 παρ. 2 του ν. 4194/2013, είναι δικαίωμα του δικηγόρου, βέβαια ύστερα από ενημέρωση του οικείου συλλόγου, να διδάσκει μαθήματα με νομικό, οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό ή άλλης επιστήμης περιεχόμενο, καθώς και να παρέχει ερευνητικές υπηρεσίες σε οποιονδήποτε ερευνητικό φορέα ή υπηρεσία επιθυμεί. Παράλληλα, η δραστηριοποίηση σε δημοσιογραφικές ενέργειες, η ενασχόληση με τις τέχνες και τον πολιτισμό και η συγγραφή συγγραμμάτων δεν απαγορεύονται, με την επιφύλαξη της παραγράφου 1 εδ. δ΄ του άρθρου 7 του Κώδικα Δικηγόρων.

Συνοψίζοντας, ύστερα από μια σύντομη παράθεση των ασυμβίβαστων των δικηγόρων, εφόσον αυτά συντρέχουν, αποκλείουν τη δυνατότητα διορισμού του κωλυόμενου προσώπου ως δικηγόρου, βάσει των διατάξεων του Δικηγορικού Κώδικα ή σε κάθε περίπτωση επιφέρουν την απώλεια της ιδιότητάς του και την διαγραφή του από τον δικηγορικό σύλλογο που ανήκει. Όσα αναλύθηκαν παραπάνω, είναι απόρροια μίας προσπάθειας, ώστε να αποφευχθεί ο κίνδυνος, το δικηγορικό επάγγελμα να καταλήξει πάρεργο. Αδιαμφισβήτητα, επιδιώκεται να τονισθεί ο λειτουργηματικός χαρακτήρας του επαγγέλματος του δικηγόρου και η πίστη στην έντιμη και αξιοπρεπή άσκησή του.

---

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

• Kώδικας Δικηγόρων (ν. 4194/2013)
• Ευάγγελος Εμμ. Περάκης, Νικόλαος Κ. Ρόκας, Γενικό Μέρος Εμπορικού Δικαίου – Αξιόγραφα, 2^η έκδοση, Νομική Βιβλιοθήκη, 2018

---