---

Της Στέλλας Κίζυλη, 

Όταν ο οφειλέτης, ή άλλως ο καθ’ ου η εκτέλεση, δε συμμορφώνεται στην υποχρέωσή του να ικανοποιήσει την απαίτηση του δανειστή μετά την επίδοση από τον τελευταίο επιταγής προς εκτέλεση του άρθρου 924 ΚΠολΔ, ο δανειστής έχει δικαίωμα να επιβάλει κατάσχεση. Ειδικότερα, ο καθ΄ ου η εκτέλεση μπορεί, εντός τριών εργάσιμων ημερών από την επίδοση της επιταγής, να ικανοποιήσει τον δανειστή προβαίνοντας στην εξόφληση της απαίτησης. Πριν την πάροδο του διαστήματος αυτού δεν επιτρέπεται η διενέργεια καμίας άλλης πράξης εκτέλεσης.

Σύμφωνα με το άρθρο 992 ΚΠολΔ, μπορεί να γίνει κατάσχεση ακινήτου που ανήκει στην κυριότητα του οφειλέτη ή εμπράγματου δικαιώματος του οφειλέτη επάνω σε ακίνητο. Από τη διάταξη γίνεται σαφές ότι αντικείμενο κατάσχεσης δεν αποτελεί μόνο το δικαίωμα της κυριότητας αλλά και άλλα εμπράγματα δικαιώματα επί του ακινήτου, όπως για παράδειγμα οι πραγματικές δουλείες και η επικαρπία. Ωστόσο, δεδομένου ότι οι πραγματικές δουλείες είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με το δεσπόζον ακίνητο και υπάρχουν υπέρ του εκάστοτε κυρίου του ακινήτου αυτού, δε μπορούν να κατασχεθούν αυτοτελώς. Εν αντιθέσει, η επικαρπία μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο κατάσχεσης, αν στη συστατική της πράξη ορίζεται ότι μπορεί να μεταβιβαστεί ως εμπράγματο δικαίωμα. Αυτονόητο είναι ότι τα συστατικά του ακινήτου ακολουθούν την τύχη του σύνθετου πράγματος και κατάσχονται και αυτά μαζί με το ακίνητο, πλην όμως, απαιτείται ειδική μνεία επ’ αυτών στην κατασχετήρια έκθεση.

Η κατάσχεση, ως αναγκαίο στάδιο της εκτελεστικής διαδικασίας, ενεργείται από τον δικαστικό επιμελητή με τη σύνταξη έκθεσης μπροστά σε έναν ενήλικο μάρτυρα. Ειδικότερα, βάσει του άρθρου 954 παρ. 2 ΚΠολΔ, η κατασχετήρια έκθεση απαιτείται να περιέχει ακριβή περιγραφή του κατασχεμένου, ώστε να μην γεννάται αμφιβολία για την ταυτότητά του, αναφορά της εκτίμησης του κατασχεμένου, την οποία έκανε είτε ο επιμελητής είτε ο πραγματογνώμονας, τιμή πρώτης προσφοράς, η οποία πρέπει να προσδιοριστεί τουλάχιστον στα δύο τρίτα της αξίας, στην οποία εκτιμήθηκε το κατασχεμένο, αναφορά του εκτελεστού τίτλου, στον οποίο βασίζεται η εκτέλεση και τέλος αναφορά της ημέρας διενέργειας του πλειστηριασμού.

Ειδικά στην περίπτωση της κατάσχεσης ακινήτου, ο πλειστηριασμός ορίζεται υποχρεωτικά σε επτά μήνες από την περάτωση της κατάσχεσης και σε καμία περίπτωση η ημερομηνία διενέργειάς του δε μπορεί να υπερβαίνει τους οκτώ μήνες. Το κατασχεμένο ακίνητο πρέπει να περιγράφεται με ακρίβεια και σαφήνεια ως προς το είδος, την έκταση, τη θέση και τα όρια, με τα συστατικά και τα παραρτήματα που κατασχέθηκαν, ώστε να μην ανακύπτει αμφιβολία σχετικά με την ταυτότητά του, ενώ για τον προσδιορισμό της τιμής πρώτης προσφοράς λαμβάνεται υπόψη η εμπορική του αξία, όπως αυτή προσδιορίζεται κατά τον χρόνο της κατάσχεσης.

Για να επέλθουν οι συνέπειες της κατάσχεσης, απαραίτητη είναι η επίδοση αντιγράφου της κατασχετήριας έκθεσης στον καθ’ ου η εκτέλεση. Η επίδοση γίνεται, ανάλογα με το αν ο καθ΄ου η εκτέλεση ήταν παρών ή απών κατά τη διαδικασία, αμέσως μόλις περατωθεί η κατάσχεση και την επομένη μέρα αυτής ή, πάντως, όχι μετά την πάροδο οκτώ ημερών αντίστοιχα. Σύμφωνα με το άρθρο 995 παρ. 4 ΚΠολΔ, ο δικαστικός επιμελητής οφείλει μέσα σε είκοσι ημέρες από την κατάσχεση να καταθέσει στον υπάλληλο του πλειστηριασμού, δηλαδή τον αρμόδιο συμβολαιογράφο, τον εκτελεστό τίτλο, την έκθεση επίδοσης της επιταγής της εκτέλεσης, την κατασχετήρια έκθεση και τις εκθέσεις επίδοσής της στον οφειλέτη και τον υποθηκοφύλακα, το πιστοποιητικό βαρών καθώς και την έκθεση εκτίμησης του πιστοποιημένου εκτιμητή. Το απόσπασμα της κατασχετήριας έκθεσης δημοσιεύεται με επιμέλεια του δικαστικού επιμελητή εντός δεκαπέντε ημερών από την κατάσχεση στην ιστοσελίδα δημοσιεύσεων πλειστηριασμών του Δελτίου Δικαστικών Δημοσιεύσεων του e-ΕΦΚΑ.

Επιπρόσθετα, όσον αφορά στις συνέπειες που επιφέρει η κατάσχεση, αυτές περιγράφονται λεπτομερώς στο άρθρο 997 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας. Έτσι, απαγορεύεται και είναι άκυρη υπέρ του δανειστή, ο οποίος και επέβαλε την κατάσχεση, αλλά και των λοιπών δανειστών που αναγγέλθηκαν, η διάθεση του κατασχεμένου από τον οφειλέτη. Η απαγόρευση για τον καθ΄ου η εκτέλεση καταλαμβάνει το χρονικό διάστημα από την επίδοση του αντιγράφου της κατασχετήριας έκθεσης, ενώ για τον τρίτο, στον οποίο έγινε η διάθεση, από την εγγραφή της κατάσχεσης στο Βιβλίο Κατασχέσεων, υπό την προϋπόθεση ότι έλαβε κανονικά χώρα η επίδοση της κατασχετήριας στον καθ΄ου η εκτέλεση.

Τέλος, στο ίδιο άρθρο ρυθμίζεται και η τύχη της σύμβασης μίσθωσης. Ειδικότερα, ορίζεται ότι η εκμίσθωση του κατασχεμένου ακινήτου από τον οφειλέτη ή τον τρίτο κύριο ή νομέα ή η παραχώρηση της χρήσης ή της κατοχής του βάσει κάποιας έννομης σχέσης, μπορεί να καταγγελθεί από τον υπερθεματιστή εντός δύο μηνών από τη μεταγραφή της περίληψης της κατακυρωτικής έκθεσης. Έτσι, η σύμβαση μίσθωσης ή παραχώρησης ή τυχόν άλλη έννομη σχέση λύεται μετά από δύο μήνες ανοίγοντας τον δρόμο για την εκτέλεση του άρθρου 1005 παρ. 2 ΚΠολΔ.

---

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΠΗΓΗ

• Πελαγία Γέσιου-Φαλτσή, Εγχειρίδιο Αναγκαστικής Εκτελέσεως, Β’ έκδοση, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2019

---

---

Της Κωνσταντίνας Μερλέμη, 

Η αναγκαστική εκτέλεση είναι, γενικά, η εξωδικαστική διαδικασία που ακολουθείται για να επιβληθεί η εκπλήρωση του διατακτικού μιας δικαστικής απόφασης, όταν ο οφειλέτης δεν το τηρεί οικειοθελώς. Μπορεί να αφορά χρηματικές ή μη απαιτήσεις, καθώς και αξιώσεις για πράξη, παράλειψη ή ανοχή. Για να χωρήσει αναγκαστική εκτέλεση, απαιτείται να υπάρχει εκτελεστός τίτλος, δηλαδή, ένα έγγραφο που αποδεικνύει την υποχρέωση του οφειλέτη, σε βάρος του οποίου διενεργείται η αναγκαστική εκτέλεση.

 Ο εκτελεστός τίτλος απαιτείται να επιδοθεί στον καθ’ ου η εκτέλεση με επιταγή προς εκτέλεση, δηλαδή, με μια προειδοποίηση να εκπληρώσει την υποχρέωσή του εντός συγκεκριμένης 3ήμερης προθεσμίας. Αν ο οφειλέτης δε συμμορφωθεί, τότε ο δικαιούχος-δανειστής μπορεί να δώσει εντολή σε έναν δικαστικό επιμελητή να ενεργήσει την εκτέλεση. Ο δικαστικός επιμελητής έχει την εξουσία να προβεί σε διάφορες πράξεις, όπως η αφαίρεση κινητού πράγματος, η αποβολή από το ακίνητο, η κατάσχεση κ.α. Ο οφειλέτης μπορεί να προβάλλει αντιρρήσεις κατά της εκτέλεσης με ανακοπή (π.χ. του άρθρου 933 ΚΠολΔ), δηλαδή, με ένα ένδικο βοήθημα που αποσκοπεί στην ακύρωση της εκτέλεσης.

Όταν, όμως, ένα από τα δύο μέρη, είτε ο οφειλέτης είτε ο δανειστής είναι το Δημόσιο (ή νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου, ή οργανισμοί τοπικής αυτοδιοίκησης), το νομικό καθεστώς μεταβάλλεται και υπάρχουν διαφορετικές ρυθμίσεις, που εμπίπτουν κυρίως στον τομέα του δημοσίου διοικητικού δικαίου, και όχι τόσο στου ιδιωτικού. Πιο συγκεκριμένα, και το Δημόσιο μπορεί να είναι επισπεύδων της διαδικασίας με στόχο την είσπραξη χρηματικών απαιτήσεων, κυρίως φόρων. Σε αυτήν την περίπτωση, τα διαδικαστικά ρυθμίζονται από τον ΚΕΔΕ, τον Κώδικα Εισπράξεως Δημοσίων Εσόδων (ν.δ. 356/1958 κωδικοποιημένο με τον ν. 4978/2022). Γενικότερα, ο ΚΕΔΕ, επειδή αφορά το Δημόσιο, τα Ν.Π.Δ.Δ. και τους ΟΤΑ, περιλαμβάνει προνομιακές ρυθμίσεις για τον επισπεύδοντα, οι οποίες δικαιολογούνται από την εξυπηρέτηση του δημοσίου συμφέροντος.

Η εκτέλεση υπέρ του Δημοσίου στηρίζεται σε απλή διοικητική πράξη, που εκδίδεται με βάση τη διοικητική διαδικασία βεβαίωσης των δημοσίων εσόδων, όπως προβλέπουν τα άρθρα 2 και 3 του ΚΕΔΕ. Ακόμη, εκτελεστοί τίτλοι μπορούν να αποτελέσουν και τα δημόσια ή ιδιωτικά έγγραφα, που είτε αποδεικνύουν πλήρως είτε απλώς πιθανολογούν την οφειλή του ιδιώτη προς τη διοικητική αρχή, χωρίς να έχει προηγηθεί διαγνωστική δίκη ή ακρόαση του ιδιώτη.

Μία άλλη μορφή αναγκαστικής εκτέλεσης είναι και η κατάσχεση εις χείρας τρίτου (αρ 30 ΚΕΔΕ). Η κατάσχεση αυτή των χρημάτων, καρπών και άλλων κινητών πραγμάτων του οφειλέτη του Δημοσίου που βρίσκονται στα χέρια του τρίτου ενεργείται από τον Διοικητή της ΑΑΔΕ με κατασχετήριο, μη κοινοποιούμενο στον οφειλέτη. Με το κατασχετήριο, ο τρίτος καλείται εντός οκτώ (8) ημερών να καταθέσει στην υπηρεσία της ΑΑΔΕ που επέβαλε την κατάσχεση ή σε τραπεζικό λογαριασμό του Δημοσίου τα χρήματα που οφείλει στον οφειλέτη του Δημοσίου, και, εάν πρόκειται για κινητά πράγματα, να παραδώσει αυτά στον συμβολαιογράφο ή τον φύλακα που ορίζεται στο κατασχετήριο. Το ότι το κατασχετήριο έγγραφο δεν κοινοποιείται στον οφειλέτη, δικαιολογείται από το γεγονός ότι, αν αυτός πληροφορούταν την επικείμενη διαδικασία, θα έσπευδε να εισπράξει τα οφειλόμενα από τον τρίτο. Ο οφειλέτης μπορεί να ασκήσει τις ανακοπές των άρθρων 217 ΚΔΔ και 73 ΚΕΔΕ, και εδώ δικαιοδοσία έχουν τα πολιτικά δικαστήρια.

Το Δημόσιο μπορεί να υπέχει και θέση καθ’ ου η αναγκαστική εκτέλεση. Με τον ν.2097/1952 η εκτέλεση κατά του Δημοσίου ήταν απαγορευμένη. Με την αναθεώρηση του Συντάγματος, όμως, το 2001 στο άρθρο 94 παρ 4 εδ. γ ορίζεται ότι οι δικαστικές αποφάσεις εκτελούνται αναγκαστικά και κατά του Δημοσίου. Το αρ 4 παρ 1 του ν. 3068/2002 ορίζει ότι η αναγκαστική εκτέλεση κατά του Δημοσίου, Ν.Π.Δ.Δ., ΟΤΑ, για την ικανοποίηση χρηματικών απαιτήσεων γίνεται με κατάσχεση ιδιωτικής του περιουσίας, ενώ αποκλείεται η κατάσχεση απαιτήσεων που πηγάζουν από έννομη σχέση δημοσίου δικαίου ή απαιτήσεων χρηματικού ή μη αντικειμένου, το οποίο έχει ταχθεί για την άμεση εξυπηρέτηση ειδικού δημόσιου σκοπού. Τέλος, προβλέπεται ότι αναγκαστική εκτέλεση σε βάρος του Δημοσίου ή Ν.Π.Δ.Δ. επιτρέπεται μετά την παρέλευση εξήντα ημερών από την επίδοση της απόφασης στον Υπουργό που είναι αρμόδιος για την πληρωμή ή στον εκπρόσωπο του Ν.Π.Δ.Δ, ενώ συμπληρωματικά εφαρμόζονται οι διατάξεις του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας.

---

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΠΗΓΗ 

• Στέφανος-Σπυρίδων Στ. Πανταζόπουλος, Αναγκαστική Εκτέλεση, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2022

---

 

---

Του Νίκου Αντωνάκη,

Σε ένα φιλελεύθερο σύστημα Ποινικού Δικαίου, είναι αναγκαία η τιμωρία των εκάστοτε δραστών μόνον για οτιδήποτε οι ίδιοι διαπράττουν, στα όρια πάντα του επιτρεπτού των αντίστοιχων ποινικών διατάξεων. Ακόμη και η ποινικοποίηση κάθε είδους συμμετοχής στο έγκλημα, πλην της συναυτουργίας, αφού εκεί πληρούται βασικά η αντικειμενική και υποκειμενική υπόσταση ορισμένου εγκλήματος, έστω και εν μέρει, χαρακτηρίζεται ως μορφολογική απόκλιση από τα θεμέλια του ποινικού συστήματος και γενική διεύρυνση του αξιοποίνου, στο μέτρο που οι συμμέτοχοι τιμωρούνται ακόμη κι αν οι πράξεις τους δεν μπορούν να υπαχθούν τυπικά στην νομοτυπική περιγραφή ενός εγκλήματος. Αυτά, μάλιστα, γίνονται δεκτά για τις ήδη τυποποιημένες μορφές συμμετοχής του Ποινικού Κώδικα και δη για τα άρθρα 45-49 του τελευταίου. Η έμμεση, λοιπόν, αυτουργία, ως μη γενικώς τυποποιημένη μορφή συμμετοχής στο νόμο, αντιμετωπίζεται με ακόμη μεγαλύτερη επιφυλακτικότητα.

Ποιος είναι, όμως, ο έμμεσος αυτουργός και σε τι διαφέρει από τις λοιπές μορφές συμμετοχής; Η απάντηση στο ερώτημα αυτό θα γίνει καλύτερα αντιληπτή μέσα από την παράθεση ενός παραδείγματος: Ο κρεοπώλης Α, γνωρίζοντας ότι το κρέας που είχε απομείνει στην κατάψυξη του κρεοπωλείου του ήταν χαλασμένο, παροτρύνει τον υπάλληλό του Β να το τεμαχίσει, και, αφού το ψήσει, να δοκιμάσει λίγο από αυτό για να διαπιστώσει αν είναι καλό, επιδιώκοντας ή και αποδεχόμενος με τον τρόπο αυτό τον θάνατό του. Ο Β, ύστερα από τις παραγγελίες του εργοδότη του, τρώει από αυτό το κρέας και λίγες μέρες μετά πεθαίνει από δηλητηρίαση. Υπάρχει ποινική ευθύνη του Α, και αν ναι, σε τι συνίσταται;

Το παραπάνω παράδειγμα, πρωτίστως, διαγράφει τα όρια της ηθικής αυτουργίας (ΠΚ 46). Για να κριθεί ο Α ως ηθικός αυτουργός σε ανθρωποκτονία εκ προθέσεως (ΠΚ 46 + 299) θα πρέπει ο Β να έχει τελέσει μια τελικά άδικη πράξη. Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι η αυτοκτονία δε θεωρείται ποινικό αδίκημα, καθώς από τη συντριπτική πλειοψηφία του σύγχρονου νομικού κόσμου αναγνωρίζεται, εκτός του δικαιώματος στη ζωή, και δικαίωμα στο θάνατο, ως εκδήλωση του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης του ατόμου (άρθρο 5 παράγραφος 1 του Συντάγματος). Συνεπώς, η όποια αυτοπροσβολή του ατόμου δε θεωρείται ποτέ ποινικό αδίκημα, και ούτε καν πράξη με την έννοια του άρθρου 14 ΠΚ, αφού για να χαρακτηριστεί μια ενέργεια ως πράξη και δη ως έγκλημα, απαιτείται η τελευταία να περικλείει μέσα της και ένα κοινωνικό νόημα. Κοινωνικό νόημα όμως δε νοείται ποτέ στην αυτοπροσβολή, αφού εξ’ ορισμού αυτή έχει ως αποδέκτη τον ίδιο τον φορέα του εννόμου αγαθού που θίγεται.

Στο πλαίσιο αυτό, η διάταξη του άρθρου 301 ΠΚ πρέπει να ερμηνεύεται με ιδιαίτερη προσοχή. Με τα δεδομένα αυτά, και επιστρέφοντας στο παράδειγμά μας, ο Β δεν αυτοκτόνησε μεν, ούτε όμως τέλεσε και άδικη πράξη: επέλεξε να φάει το μολυσμένο κρέας, από το οποίο επήλθε ο ίδιος του ο θάνατος. Έτσι, ο Α δεν μπορεί να κριθεί ηθικός αυτουργός σε ανθρωποκτονία εκ προθέσεως, κατά τα γενόμενα δεκτά από την κρατούσα γνώμη στη θεωρία και νομολογία.

Βεβαίως, καμία άλλη μορφή συμμετοχής δε φαίνεται να ταιριάζει στη συγκεκριμένη περίπτωση. Έτσι, ο Α, θα έπρεπε να μείνει ατιμώρητος, εκτός αν κρινόταν φυσικός αυτουργός του θανάτου του Β. Το κρέας, όμως, το έφαγε ο Β από επιλογή του, δεν του το τάισε ο Α, ούτε και τον ανάγκασε προς τούτο. Και, φυσικά, ο Α δεν καθιστά παγιδευμένη τη ζωή του Β και αναπόδραστη τη συνέπεια του θανάτου του, αφού ο Β μπορούσε κάθε στιγμή να επιλέξει να μη φάει το μολυσμένο κρέας. Έτσι, ο Α δεν πληροί την αντικειμενική υπόσταση του άρθρου 299 παράγραφος 1 ΠΚ, με την έννοια του φυσικού αυτουργού, αφού δε σκότωσε εν στενή εννοία τον υπάλληλό του. Μετά τη διαπίστωση όλων των παραπάνω, ο κρεοπώλης θα έπρεπε να παραμείνει εκτός του ενδιαφέροντος του Ποινικού Δικαίου, αφού δεν υπάρχει πλέον πρόσφορο έδαφος για την τιμωρία του.

Ωστόσο, όταν κάποιος χρησιμοποιεί έναν άλλον άνθρωπο ως άβουλο όργανό του, έρμαιο και υποχείριο προς την επίτευξη του εγκληματικών του σκοπών, κάθε άλλο παρά ατιμώρητος μπορεί να παραμένει. Οι άνθρωποι, κατά τις επιταγές και του συνταγματικού δικαίου, είναι πάντοτε αυτοσκοποί, και δη οι υπέρτατοι, δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται ως μέσα για την επίτευξη αλλότριων και παράνομων σκοπών. Έτσι, οι πράξεις του έμμεσου αυτουργού, του ατόμου εκείνου που, για την επίτευξη των εγκληματικών του στόχων, χρησιμοποιεί ένα άλλο «παρένθετο» πρόσωπο εμπερικλείουν μεγαλύτερη απαξία από τις πράξεις ενός φυσικού αυτουργού.

Ο έμμεσος, λοιπόν, αυτουργός είναι αυτός, ο οποίος βρίσκεται στο εγκληματικό παρασκήνιο, όχι όμως με τη μορφή του ηθικού αυτουργού, αλλά με πιο ύπουλο τρόπο, αυτόν της «εμπραγματοποίησης» ενός άλλου υποκειμένου. Η έννοια αυτού του είδους συμμετοχής, η οποία αποτέλεσε αντικείμενο πολλών μελετών και αμφισβητήσεων στο χώρο του ελληνικού και του γερμανικού δικαίου, δεν μπορεί να αναπτυχθεί πλήρως εδώ. Στο παρόν άρθρο θα αναπτυχθούν οι βασικές μορφές έμμεσου αυτουργού που τυποποιούνται εντός του Ποινικού Κώδικα, και ορισμένες εκτός γραπτού δικαίου, που διαπλάστηκαν από τους θεωρητικούς, με έρεισμα το άρθρο 49 παρ. 1 εδάφιο δεύτερο ΠΚ, για να καλύψουν υφιστάμενα κενά της ποινικής νομοθεσίας.

Η πρώτη διάταξη που προβλέπει τιμώρηση της έμμεσης αυτουργίας είναι αυτή του άρθρου 21 ΠΚ: ο προστάξας μια ποινικά κολάσιμη πράξη τιμωρείται ως φυσικός αυτουργός αυτής, ενώ ο εκτελέσας την πράξη παραμένει ατιμώρητος λόγω άρσης του (τελικού) αδίκου της πράξεως του. Έτσι, στο σχολικό παράδειγμα όπου ο διοικητής Α διατάσσει τον στρατιώτη Β να πυροβολήσει και να σκοτώσει τον στρατιώτη Γ, που δήθεν αποτελεί μυστικό κατάσκοπο ξένων υπηρεσιών εντός του Ελληνικού στρατού, ο Α θα τιμωρηθεί ως έμμεσος αυτουργός ανθρωποκτονίας εκ προθέσεως (άρθρο 299 παρ. 1 ΠΚ) και ο στρατιώτης θα παραμείνει ατιμώρητος, αφού δεν έχει τελέσει τελικά άδικη πράξη. Σημειώνεται, ότι, ελλείψει της διατάξεως αυτής, ο Α θα έμενε ατιμώρητος, αφού σε καμία περίπτωση δε θα μπορούσε να τιμωρηθεί ως ηθικός αυτουργός ανθρωποκτονίας, δεδομένου του συστήματος περιορισμένης αντικειμενικής εξάρτησης της ηθικής αυτουργίας από την άδικη πράξη του φυσικού αυτουργού.

Άλλη διάταξη που τιμωρεί κατά πλάσμα την έμμεση αυτουργία είναι αυτή του άρθρου 49 παράγραφος 1 εδάφιο β’ ΠΚ. Η πρόβλεψη αυτή του νόμου αποκτά αυτοτελή αξία στα γνήσια ιδιαίτερα εγκλήματα, όπου, αν απουσίαζε, με τις κατάλληλες μεθοδεύσεις των δραστών, θα έμεναν ατιμώρητες πράξεις που εμπερικλείουν τεράστιο άδικο και ουσιαστική απαξία. Για παράδειγμα, ο ανακριτικός υπάλληλος Α, για να πείσει τον κρατούμενο Γ να ομολογήσει, παρακινεί τον Β να τον υποβάλλει σε βασανιστήρια. Ο Β, όμως, ως απλός πολίτης δεν μπορεί να τελέσει το αδίκημα του άρθρου 239 ΠΚ, αφού ελλείπει η ιδιότητά του ως υπαλλήλου, και άρα, ούτε ο Α μπορεί να καταστεί ηθικός αυτουργός αυτού, δεδομένου ότι ο Β δεν τελεί άδικη πράξη (άλλο αν τελούνται τα αδικήματα της σωματικής βλάβης, ενδεχομένως της απόπειρας ανθρωποκτονίας κ.ο.κ.). Έτσι, κατ’ εφαρμογή του άρθρου 49 ΠΚ, ο Α θα τιμωρηθεί ως φυσικός αυτουργός της κατάχρησης εξουσίας, ο δε Β, στην προκειμένη περίπτωση, ως άμεσος συνεργός αυτού.

Εκτός γραπτού Ποινικού Δικαίου, έμμεση αυτουργία αναγνωρίζεται κυρίως στην περίπτωση, κατά την οποία ο φυσικός αυτουργός δεν προβαίνει σε τελικά άδικη πράξη, γιατί υφίσταται λόγος άρσης του αδίκου, αλλά η μη τελικά άδικη πράξη προκαλείται από ένα τρίτο πρόσωπο που συμμετέχει στην προσβολή ως έμμεσος αυτουργός. Για παράδειγμα, ο Α, θέλοντας να σκοτωθεί ο Β, προκαλεί με πρόθεση άδικη επίθεσή του κατά του Γ, έτσι ώστε ο Γ, αμυνόμενος, να σκοτώσει τελικά τον Β. Ο Α εδώ θα τιμωρηθεί ως έμμεσος αυτουργός ανθρωποκτονίας εκ προθέσεως του Β (άρθρο 299 παράγραφος 1 ΠΚ).

Πέραν, όμως, της σπάνιας αυτής περίπτωσης, η επιστήμη, επηρεασμένη από τις απόψεις του Χωραφά, αναγνωρίζει έμμεση αυτουργία και όταν κάποιος παροτρύνει ένα ακαταλόγιστο ή πλανώμενο πρόσωπο να αυτοκτονήσει, αυτοτραυματιστεί ή φθείρει δικό του πράγμα. Στο παραπάνω, λοιπόν, παράδειγμα με τον κρεοπώλη, ο οποίος εκμεταλλεύεται την πλάνη του υπαλλήλου του σχετικά με την ποιότητα του κρέατος, επιδιώκοντας έτσι τον θάνατό του, ο πρώτος θα τιμωρηθεί ως έμμεσος αυτουργός της ανθρωποκτονίας με πρόθεση του τελευταίου. Η τελευταία αυτή παρατήρηση επιβεβαιώνει πως για την κατάφαση της έμμεσης αυτουργίας δεν απαιτείται η ύπαρξη τριών προσώπων, αλλά αρκεί η ύπαρξη ενός δράστη και ενός μόνο θύματος, που κατευθύνεται ανυποψίαστο στην αυτοκαταστροφή λόγω των εγκληματικών σκοπών του πρώτου.

Πάντως, όσο απλή φαίνεται θεωρητικά η κατασκευή της έμμεσης αυτουργίας, τόσο δυσχερής αποδεικνύεται η εφαρμογή της στην πράξη: η θεωρητική της κατασκευή εκτός κείμενου δικαίου, οι αντιτιθέμενες απόψεις της επιστήμης σχετικά με την έκταση της εφαρμογής της και ο κίνδυνος υπερβολικής διεύρυνσης του αξιοποίνου καθιστούν δύσκολο το έργο του εφαρμοστή του δικαίου. Για τον λόγο αυτό, υποστηρίζεται ότι είναι προτιμότερη η αναζήτηση λύσεων εντός των ήδη υφιστάμενων ποινικών διατάξεων, ή άλλως, η γενική τυποποίηση της έμμεσης αυτουργίας στις περί συμμετοχής διατάξεις του Ποινικού Κώδικα, εγχείρημα, ωστόσο, δύσκολο. Σε κάθε περίπτωση, προέχει η ασφάλεια δικαίου που διαπνέει τα σύγχρονα φιλελεύθερα ποινικά συστήματα.

---

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

• Ελισάβετ Συμεωνίδου – Καστανίδου, Εγκλήματα κατά προσωπικών αγαθών-Άρθρα 299-369 ΠΚ, Εκδόσεις Νομική Βιβλιοθήκη, 5^η έκδοση, 2023.
• Μαρία Καϊάφα – Γκμπάντι, Ελισάβετ Συμεωνίδου – Καστανίδου, Ποινικό Δίκαιο – Επιτομή Γενικού Μέρος, άρθρα 1-49 ΠΚ, ζ’ έκδοση, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2005.
• Νικόλαος Μπιτζιλέκης, Η συμμετοχική πράξη, Εκδόσεις Σάκκουλα, 1990.
• Ηλίας Αναγνωστόπουλος, Η έμμεση αυτουργία, Εκδόσεις Π. Ν. Σάκκουλας, Ποινικά Χρονικά – Μελέτες, Διδακτορική διατριβή, 1^η έκδοση, 2007.

---

 

---

Της Εβελίνας Μάστουρα,

Η οικογένεια διαδραματίζει σπουδαίο ρόλο όχι μόνο στο πλαίσιο του εκάστοτε εθνικού οικογενειακού και κληρονομικού δικαίου αλλά και στο πεδίο αναφοράς του διεθνούς προσφυγικού δικαίου. Πολύ συχνά, οι πρόσφυγες ή οι αιτούντες άσυλο, εγκαταλείπουν τις οικογένειές τους αιφνίδια υπό τον έντονο φόβο δίωξης, ενώ παράλληλα, τα επικίνδυνα ταξίδια προς τις χώρες προορισμού, μπορούν να οδηγήσουν στη διάσπαση μιας οικογένειας. Για τους παραπάνω λόγους, καθίσταται σαφής η επιθυμία των συγκεκριμένων προσώπων να παραμείνουν ή να επανενωθούν με τις οικογένειές τους. Εξάλλου, η οικογένεια, αποτελώντας θεμέλιο λίθο της ζωής ενός προσώπου, δύναται να καθορίσει οριστικά την κοινωνική, οικονομική και συναισθηματική εξέλιξή του. Σε συσχέτιση με την μεταναστευτική πολιτική, θα υποστήριζε κανείς ότι αποτελεί μία δίοδο προς την ενσωμάτωση, έναν παράγοντα που επιταχύνει την ομαλή ένταξη του εκτοπισθέντος στη χώρα υποδοχής.

Εκκινώντας από την σπουδαιότητα της έννοιας της οικογένειας, το δίκαιο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων προστατεύει την οικογενειακή ζωή, θέτοντας ως έρεισμα το δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ενότητας. Πριν αναλύσουμε, όμως, το νομικό πλαίσιο του δικαιώματος στην οικογενειακή ζωή, θα ήταν εύλογο, να ορίσουμε την έννοια της οικογένειας, ήτοι το πλήθος των προσώπων που αυτή περιλαμβάνει.

Προκειμένου να γίνει λόγος στο δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής, είναι απαραίτητο να διαπιστωθεί η ύπαρξη οικογένειας. Εν προκειμένω, σαφής ορισμός της οικογένειας δεν υπάρχει. Η Ε.Ε. υιοθετεί τον ορισμό της πυρηνικής οικογένειας, που περιλαμβάνει τους έγγαμους συζύγους και τα ανήλικα παιδιά και τους γονείς τους, ενώ αναφορικά με τα άγαμα ζευγάρια το ζήτημα ρυθμίζεται στο πλαίσιο της οικείας εθνικής νομοθεσίας (άρθρο 4 Οδηγία για το δικαίωμα της οικογενειακής επανένωσης). Ενδέχεται, όμως, να ενταχθούν σε αυτή και ευρύτεροι συγγενείς, όπως παππούδες, γιαγιάδες, θείοι, θείες, εφόσον εξυπηρετείται το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού (άρθρο 2 παρ. η’ Κανονισμός Δουβλίνο 3).

Αντίθετα, η UNHCR υιοθετεί τη διευρυμένη έννοια της οικογένειας που προσφέρει μεγαλύτερη ευελιξία στους θιγομένους. Κατά την αντίληψη αυτή, η οικογένεια απαρτίζεται ακόμη και από τα εξαρτώμενα ενήλικα τέκνα, ευρύτερους συγγενείς ή και πρόσωπα που δεν έχουν βιολογική σχέση αλλά λαμβάνουν φροντίδα εντός της οικογενειακής στέγης. Κριτήριο αποτελούν οι δημιουργούμενοι δεσμοί οικονομικής, κοινωνικής και συναισθηματικής εξάρτησης. Επιπλέον, κατά τη Διεθνή Σύμβαση για τα δικαιώματα του παιδιού, η έννοια «γονείς» ως προς τα παιδιά θα πρέπει να ερμηνεύεται, ώστε να περιλαμβάνει τους βιολογικούς, θετούς, ανάδοχους γονείς, και άλλα πρόσωπα της ευρύτερης οικογένειας ή της κοινότητας, όπως ορίζεται από τα τοπικά έθιμα. Στο πλαίσιο του ΕΔΔΑ (=Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, με έδρα το Στρασβούργο), η ερμηνεία της έννοιας της οικογένειας είναι αυτοτελής, ανεξάρτητη από τις εθνικές νομοθεσίες και συνδέεται με την ύπαρξη στενών προσωπικών δεσμών, περιλαμβάνοντας ακόμη και de facto σχέσεις, στερούμενες νομικής αναγνώρισης.

Μια ευρεία κατηγορία νομικών κειμένων κατοχυρώνουν την οικογένεια ως προστατευόμενο δικαίωμα, γεγονός που αποδίδει και την σημασία της στον κοινωνικό βίο. Το άρθρο 16 της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου ορίζει ότι «Η οικογένεια είναι φυσικό και θεμελιώδες στοιχείο της κοινωνίας, τα μέλη της δε απολαύουν την προστασία της κοινωνίας και του Κράτους». Κατά το άρθρο 17 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα «Κανείς δεν υπόκειται σε αυθαίρετες ή παράνομες παρενοχλήσεις της ιδιωτικής του ζωής, της οικογένειας, της κατοικίας ή της αλληλογραφίας του, ούτε σε παράνομες προσβολές της τιμής και της υπόληψής του». Ακόμη το άρθρο 10 παρ. 1 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Μορφωτικά δικαιώματα ορίζει γενικά ότι «η μεγαλύτερη κατά το δυνατό προστασία και βοήθεια πρέπει να παρασχεθεί στην οικογένεια».

Η Σύμβαση του 1951 για το Καθεστώς των Προσφύγων δεν αναφέρεται ρητά στο δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής. Ωστόσο, συναφές είναι το άρθρο 25 της Σύμβασης που υποχρεώνει τα κράτη να παρέχουν διοικητική συνδρομή γενικώς. Επομένως, με εστίαση στο γράμμα της διατάξεως, μπορεί να συναχθεί υποχρέωση διοικητικής συνδρομής και στις υποθέσεις οικογενειακής επανένωσης.

Κύριο νομοθετικό έρεισμα αποτελεί το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ (=Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου) που διακηρύσσει ρητώς ότι «1. Παν πρόσωπον δικαιούται εις τον σεβασμόν της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής του, της κατοικίας του και της αλληλογραφίας του 2. Δεν επιτρέπεται να υπάρξη επέμβασις δημοσίας αρχής εν τη ασκήσει του δικαιώματος τούτου, εκτός εάν η επέμβασις αύτη προβλέπεται υπό του νόμου και αποτελεί μέτρον το οποίον, εις μίαν δημοκρατικήν κοινωνίαν, είναι αναγκαίον δια την εθνικήν ασφάλειαν, την δημοσίαν ασφάλειαν, την οικονομικήν ευημερίαν της χώρας, την προάσπισιν της τάξεως και την πρόληψιν ποινικών παραβάσεων, την προστασίαν της υγείας ή της ηθικής, ή την προστασίαν των δικαιωμάτων και ελευθεριών άλλων». Σημειώνεται, όμως, ότι δεν κατοχυρώνεται γενικό δικαίωμα παραμονής σε μια χώρα, αλλά μπορεί να υποστηριχθεί ότι τυχόν αδικαιολόγητη άρνηση εισόδου ή απέλαση που διαρρηγνύει την οικογενειακή ενότητα, ενδέχεται να συνιστούν παραβίαση του εν λόγω άρθρου. Τέλος, ο ΧΘΔΕΕ (=Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε.) ενισχύει το επίπεδο προστασίας επιβεβαιώνοντας το δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής και ιδιωτικής ζωής.

Διευκρινίζεται ότι, σε κάθε περίπτωση μη υπαγωγής ενός προσώπου στην έννοια της οικογένειας, υπάρχει πάντα το περιθώριο παραβίασης του δικαιώματος σεβασμού της ιδιωτικής ζωής ενός προσώπου. Σε κάθε περίπτωση αίτησης οικογενειακής επανένωσης, απαιτείται εξατομικευμένη κρίση, λαμβάνοντας υπόψη τις αντικειμενικές δυσκολίες στην ζωή ενός πρόσφυγα ή αιτούντος ασύλου (π.χ. δυσχέρειες προσκόμισης αποδεικτικών εγγράφων, όπως ληξιαρχικές πράξεις γεννήσεως). Μάλιστα, όταν εμπλεκόμενα μέρη είναι και παιδιά, θα πρέπει να ληφθεί κατά προτεραιότητα υπόψη το ύψιστο συμφέρον αυτών, καθώς και η ευαλωτότητά τους ως κοινωνική ομάδα.

---

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΠΗΓΗ

• «Ending restrictions on family reunification: good for refugees, good for host societies», Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης, coe.int, διαθέσιμο εδώ

---