---

Της Μαβίνας Τσαπόγα,

Ένα ζήτημα, που από πολύ παλιά έχει απασχολήσει διεθνώς τη θεωρία και τη νομολογία στον τομέα του ποινικού δικονομικού δικαίου, είναι αν υπάρχουν όρια στην ανεύρεση της ουσιαστικής αλήθειας στην ποινική δίκη. Το δίλημμα που τίθεται σχηματίζεται ως εξής: πρέπει να προτιμηθεί η αποκάλυψη και, κατ΄ επέκταση, η τιμωρία ενός εγκλήματος ακόμα κι αν οι αποδείξεις του είναι παράνομες ή η προστασία εννόμων αγαθών που προσβάλλονται από την παράνομη αξιοποίηση των αποδεικτικών μέσων με κίνδυνο το έγκλημα να μείνει ατιμώρητο; Φυσικά, η απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατη.

Οι αποδεικτικές απαγορεύσεις, δηλαδή ο θεσμός που περιλαμβάνει όλους τους νομικούς κανόνες που θέτουν περιορισμούς στην αποδεικτική διαδικασία, συνιστούν εξαιρέσεις από τις θεμελιώδεις δικονομικές αρχές της αναζήτησης της ουσιαστικής αλήθειας και της ηθικής απόδειξης. Ο σκοπός των ανωτέρω συνίσταται στην προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και εννόμων αγαθών του ατόμου ή και του κοινωνικού συνόλου, τα οποία τίθενται σε κίνδυνο από τη δράση των οργάνων ποινικής καταστολής.

Επεξηγηματικά, η δικαιολογητική βάση της θέσπισης των αποδεικτικών απαγορεύσεων έγκειται στην αναγνώριση εκ μέρους της δικαιικής τάξης της υπεροχής ορισμένων αξιών έναντι της ανάγκης για την ποινική δίωξη ενός εγκλήματος. Λόγου χάρη, με τη διάταξη του άρθρου 222 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας (εφεξής: ΚΠΔ), με την οποία εισάγεται εξαίρεση από την υποχρέωση μαρτυρίας των στενών συγγενών του κατηγορουμένου, τίθεται σε προτεραιότητα ο θεσμός της οικογένειας. Αντίστοιχα, με τη ρύθμιση του άρθρου 212 ΚΠΔ, η οποία εισάγει, επίσης, εξαίρεση από την υποχρέωση μαρτυρίας για ορισμένους επαγγελματίες, προστατεύεται το επαγγελματικό απόρρητο και εμπεδώνεται η εμπιστοσύνη των πολιτών σε έναν κύκλο λειτουργημάτων εμπιστευτικού χαρακτήρα.

Πέρα από τις ρυθμισμένες περιπτώσεις αποδεικτικών απαγορεύσεων που προβλέπονται στον ΚΠΔ, σημαντικές διατάξεις για την εν λόγω προβληματική αποτελούν το άρθρο 19 παρ. 3 του Συντάγματος και το άρθρο 177 παρ. 2 ΚΠΔ, μέσω των οποίων θεσμοθετείται απόλυτη και χωρίς καμία στάθμιση απαγόρευση των παράνομων αποδεικτικών μέσων. Η άκαμπτη αυτή διατύπωση δέχεται κριτική εκ μέρους της θεωρίας και γίνεται δεκτό ότι χρήζει στάθμισης μέσω κυρίως της αρχής της αναλογικότητας. Κριτήριο, δηλαδή, για την κατάφαση μιας απαγόρευσης αξιοποίησης ενός αποδεικτικού υλικού αποτελεί η βαρύτητα της προσβολής που θα επέφερε η αξιοποίησή του σε θεμελιώδη δικαιώματα του κατηγορουμένου ή τρίτων προσώπων. Στη στάθμιση αυτή ασκεί, όπως είναι εύλογο, επιρροή και η βαρύτητα του περί ου πρόκειται εγκλήματος, ενώ, από την άλλη, το έννομο αγαθό που πλήττεται για να κατισχύσει της αναζήτησης της ουσιαστικής αλήθειας πρέπει να έχει συνταγματικό κύρος και αναγνώριση ως θεμελιώδες δικαίωμα.

Παραδείγματος χάριν, η –απόλυτη– προστασία της ανθρώπινης αξίας (άρθρο 2 παρ. 1 του Συντάγματος) τίθεται σε κάθε περίπτωση σε προτεραιότητα απέναντι στη ζήτηση της αλήθειας. Συνεπώς, η δια της βίας εκμαιευμένη ομολογία ή η αξιοποίηση των ευρημάτων μιας παράνομης σωματικής έρευνας στο σώμα του δράστη είναι απολύτως ανεπίδεκτες αξιοποίησης, καθώς συνιστούν βάναυση καταπάτηση της αξιοπρέπειας του κατηγορουμένου. Αντίστοιχα, η κρυφή μαγνητοφώνηση ή βιντεοσκόπηση συνομιλιών, καθώς και οι τηλεφωνικές υποκλοπές προσβάλλουν το συνταγματικά προστατευόμενο δικαίωμα της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας (άρθρο 5 παρ. 1 Σ) και της ελευθερίας της επικοινωνίας (άρθρο 19 παρ. 1). Συναφής είναι και η διάταξη του άρθρου 15 της Σύμβασης του Ο.Η.Ε. «κατά των βασανιστηρίων και άλλων τρόπων σκληρής, απάνθρωπης ή ταπεινωτικής μεταχείρισης ή τιμωρίας», η οποία εισάγει μια απόλυτη απαγόρευση αξιοποίησης εις βάρος του κατηγορουμένου της κατάθεσης που αποτελεί προϊόν βασανιστηρίων, διότι η τελευταία προσβάλλει κατάφωρα τον πυρήνα της ανθρώπινης αξίας και μετατρέπει τον κατηγορούμενο σε αντικείμενο της ποινικής καταστολής.

Αξίζει, ωστόσο, να αναφερθεί μια γενικότερη δικονομική αρχή, σύμφωνα με την οποία μια αποδεικτική απαγόρευση αίρεται, όταν το παράνομο αποδεικτικό μέσο είναι ικανό να καταδείξει την αθωότητα του κατηγορουμένου ή τη συνδρομή ελαφρυντικών περιστάσεων στο πρόσωπό του. Οποιαδήποτε στάθμιση αξιών είναι εν προκειμένω άνευ σημασίας, διότι στην περίπτωση αυτή τόσο η αξίωση της πολιτείας για απονομή δικαιοσύνης όσο και το συμφέρον του κατηγορουμένου για προστασία του από μια άδικη καταδίκη, η οποία προσβάλλει τον πυρήνα της ανθρώπινης αξιοπρέπειάς του, συντείνουν στο ίδιο ακριβώς αποτέλεσμα, την απόδειξη της αθωότητάς του. Η άποψη αυτή δεν έρχεται σε σύγκρουση με τη διάταξη του άρθρου 19 παρ. 3 του Συντάγματος, διότι η προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας του αθώου κατηγορουμένου συνιστά υπέρτερο έννομο αγαθό από αυτά που προστατεύονται στην τελευταία.

Συμπεραίνουμε, λοιπόν, ότι η ανεύρεση της ουσιαστικής αλήθειας στην ποινική δίκη, η αποκάλυψη και, κατ’ επέκταση, ο κολασμός των εγκλημάτων αποτελούν αξία συνταγματικής περιωπής που πρέπει να παραμερίζεται μόνο για χάρη μια υπέρτερης αξίας, όπως είναι τα θεμελιώδη ατομικά δικαιώματα. Όπως, άλλωστε, έχει διατυπωθεί εύστοχα και σε απόφαση του Γερμανικού Ακυρωτικού: «Δεν αποτελεί αρχή του ποινικού δικονομικού δικαίου η αναζήτηση της αλήθειας με οποιοδήποτε τίμημα».

---

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

• Παπαδαμάκης Α., Ποινική Δικονομία, Εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα, 2021
• Ανδρουλάκης Ν., Θεμελιώδεις Έννοιες της Ποινικής Δίκης, Π.Ν. Σάκκουλας, Αθήνα, 2020
• Αποδεικτικές απαγορεύσεις στην ποινική δίκη, curia.gr, διαθέσιμο εδώ

---

 

Ποινική δίωξη για διακίνηση πορνογραφικού υλικού ανηλίκων ασκήθηκε σε βάρος των δύο 13χρονων, ενός αγοριού και ενός κοριτσιού από το Ηράκλειο.

Τα δυο ανήλικα παιδιά στο Ηράκλειο συνελήφθησαν ύστερα από καταγγελία δυο συμμαθητριών τους ότι παραποίησαν και διακίνησαν φωτογραφίες τους με επεξεργασμένο περιεχόμενο που παρέπεμπε σε πορνογραφικό υλικό.

Στα ανήλικα παιδιά, μαθητές της δευτέρας τάξης του Γυμνασίου που δεν έχουν καν συμπληρώσει τα 14 έτη, με ομόφωνη γνώμη εισαγγελέα και ανακριτή, επιβλήθηκε ο περιοριστικός όρος της παρακολούθησης ειδικού συμβουλευτικού προγράμματος στο Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο.

Σύμφωνα με τους συνηγόρους υπεράσπισης των δυο ανηλίκων, κατά την απολογία τους επιχείρησαν το ένα να επιρρίψει ευθύνες στο άλλο, με το αγόρι να ισχυρίζεται ότι το κορίτσι που του ζήτησε να παραποιήσει τις φωτογραφίες, του ασκούσε μπούλινγκ τα τελευταία δυο χρόνια, ενώ το κορίτσι από την πλευρά του αρνούμενο τις κατηγορίες, ισχυρίστηκε μεταξύ άλλων ότι μόνο του το αγόρι παραποίησε τις φωτογραφίες και τις έστειλε στην ίδια.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

---

Της Ειρήνης Εξάρχου,

Μία από τις βασικότερες αρχές της ποινικής δίκης θα λέγαμε πως είναι η αρχή της δημοσιότητας. Η δημοσιότητα αυτή έχει δύο εκφάνσεις: αφενός τη «λαϊκή δημοσιότητα», την πρόσβαση, δηλαδή, του κοινού στην δίκη και την δυνατότητα του κάθε πολίτη να παρακολουθήσει την εξέλιξη της διαδικασίας και, αφετέρου, τη «δημοσιότητα των μερών» -κυρίως όσον αφορά τον κατηγορούμενο- την ενημέρωσή του δηλαδή για τα δικαιώματά του, την γνωστοποίηση της κατηγορίας και άλλων στοιχείων της προδικασίας.

Όταν μιλάμε, όμως, για «λαϊκή δημοσιότητα», δεν εννοούμε προφανώς την παρουσία όλου του λαού στο ακροατήριο, απλά αναφερόμαστε στη δυνατότητα που έχει κάθε πολίτης να βρεθεί σε μία ποινική δίκη και να την παρακολουθήσει. Οι μόνοι περιορισμοί που μπορούν να τεθούν στη λαϊκή δημοσιότητα είναι, όταν ο αριθμός των ατόμων είναι μεγαλύτερος από την χωρητικότητα της αίθουσας και έτσι αναγκαστικά θα απαγορευθεί η είσοδος σε μέρος του κοινού, ή πιο σύνηθες, όταν πρόκειται για την εκδίκαση υπόθεσης που εξ ορισμού εκδικάζεται «κεκλεισμένων των θυρών».

Ειδικότερα, πρόκειται για υποθέσεις με ευαίσθητο χαρακτήρα, η παρακολούθηση των οποίων θα μπορούσε να θίξει την υπόληψη κάποιου, να απειλήσει τη δημόσια τάξη ή ακόμα και να θέσει σε κίνδυνο την αποκάλυψη κάποιου κρατικού ή ιδιωτικού απορρήτου, η οποία με τη σειρά της θα προκαλούσε ψυχικά-ψυχολογικά τραύματα στον παθόντα ή τον κατηγορούμενο. Οι υποθέσεις που εκδικάζονται κεκλεισμένων των θυρών αναγράφονται στον κώδικα ποινικής δικονομίας. Μην ξεχνάμε, ότι ναι μεν η λαϊκή δημοσιότητα ικανοποιεί το κοινό αίσθημα και αφορά άμεσα τον λαό, όμως κάποιες φορές προκαλείται τεράστια χλεύη και κακεντρέχεια τόσο στο πρόσωπο του κατηγορουμένου όσο και στους ίδιους τους παθόντες.

Η λαϊκή δημοσιότητα, προφανώς, είναι ανέφικτη στο στάδιο της προδικασίας (συλλήψεις, ανακρίσεις, συλλογή στοιχείων), για ευνόητους λόγους, και επιτρέπεται μόνο κατά τη συζήτηση της υπόθεσης στο ακροατήριο. Αναγκαία και επιτακτική κρίνεται η δημοσιότητα σε αυτό το στάδιο της ποινικής διαδικασίας, μιας και τονώνει το αίσθημα ευθύνης και την αμεροληψία των δικαστών για την πιο γρήγορη και αποτελεσματική ειρήνευση της έννομης τάξης, αλλά και ικανοποιεί το κοινό λαϊκό αίσθημα για τιμωρία των παραβατών και ουσιαστική προστασία των ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων.

Καίριο ζήτημα, ωστόσο, αποτελεί η δημοσιογραφική κάλυψη των δικών, δηλαδή η έμμεση λαϊκή δημοσιότητα, που κατά καιρούς έχει αποτελέσει θέμα συζήτησης για το αν θα πρέπει να προστατεύεται νομικά. Δεν είναι λίγες οι φορές, που η μαγνητοσκόπηση δικών έχει καταντήσει ένα ευτελές θέαμα θεατρικού χαρακτήρα που υποβαθμίζει την δικαιοσύνη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η τηλεοπτική μετάδοση της δίκης των σατανιστών της Πεντέλης. Το «δικαστικό ρεπορτάζ» παρακωλύει την ποινική διαδικασία «ψαχουλεύοντας» στοιχεία και γεγονότα από την προσωπική ζωή των συντελεστών της δίκης, τα έντυπα βρίθουν από προκλητικές λεζάντες και ιδιωτικές φωτογραφίες, ενώ, παράλληλα, διασπείρονται ALLGOOD ΤΩΡΑ περιορισμένης βασιμότητας σε κάθε είδους εκπομπές.

Ακόμη, πολλές φορές οι δημοσιογράφοι αναλαμβάνουν ρόλο δικαστή και προκρίνουν το αποτέλεσμα σαν να είναι το δικαστήριο ένας ποδοσφαιρικός αγώνας. Αυτό το είδος δημοσιογραφίας είναι άκρως επικίνδυνο, πόσο μάλλον όταν εμπλέκεται στην προδικασία και αρχίζει να αποκαλύπτει στοιχεία των ερευνών ή της προανάκρισης. Κάποιες φορές, μάλιστα, οι δημοσιογράφοι διεξάγουν και δικές τους έρευνες σαν άλλοι ιδιωτικοί ερευνητές. Οι τηλεοπτικές δίκες είναι εξαιρετικά επιβλαβείς τόσο για την ίδια την ακεραιότητα της ποινικής διαδικασίας, όσο και για την προστασία των παθόντων και των κατηγορουμένων.

Η μόνη ειδησεογραφία που θα μπορούσε να προστατευθεί νομικά είναι η λεγόμενη «πολιτική ειδησεογραφία», δηλαδή η δημοσιογραφία που ανταποκρίνεται απόλυτα και άμεσα στο δημοκρατικό δικαίωμα των πολιτών για ενημέρωση ως προς τα θέματα που αφορούν εκείνους και την πολιτεία. Αυτού του είδους η δημοσιότητα αποτελεί ζωτικό στοιχείο του πολιτεύματος.

Συνεπώς, θα έπρεπε το οποιοδήποτε δημοσίευμα να προβάλλεται δικαιολογημένα και η οποιαδήποτε μετάδοση της διαδικασίας του ακροατηρίου να αποτελεί αντικειμενική και αμερόληπτη προβολή ακριβώς όσων διαδραματίζονται εκεί χωρίς πρόσθετα σχόλια, παραποιήσεις και μοντάζ. Τέλος, πρέπει φυσικά να λαμβάνεται υπόψη και το συνταγματικά κατοχυρωμένο τεκμήριο αθωότητας του κατηγορουμένου όπως προβλέπεται και στο άρθρο 6 παρ. 2 της ΕΣΔΑ.

---

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΠΗΓΗ

• Νικόλαος Κ. Ανδρουλάκης, Θεμελιώδεις έννοιες της ποινικής δίκης, Εκδόσεις Π.Ν Σάκκουλας, 5η έκδοση, 2012

---