---

Της Άννας Μάρκου, 

Το ζήτημα της ευθανασίας, από τα πλέον επίκαιρα των τελευταίων χρόνων, απασχολεί την κοινωνία στο σύνολό της με προεκτάσεις κοινωνιολογικές, ηθικές, θρησκευτικές, αναγκάζοντας τη νομική επιστήμη να θέσει κάποιους κανόνες και να οριοθετήσει πότε είναι επιτρεπτή μια τέτοια πράξη. Κι ενώ άλλες έννομες τάξεις έχουν ήδη θεσπίσει ένα σχετικό κανονιστικό πλαίσιο, η ελληνική έννομη τάξη διαθέτει δύο διατάξεις στον ποινικό κώδικα που προσεγγίζουν το εν λόγω ζήτημα, χωρίς ωστόσο, να το ρυθμίζουν ευθέως.

Εισαγωγικά, λοιπόν, η ζωή, όπως και η σωματική ακεραιότητα, είναι ατομικά έννομα αγαθά και η διαχείρισή τους εναπόκειται στον καθέναν προσωπικά, γι’ αυτό και οι πράξεις αυτοπροσβολής δεν τιμωρούνται, εφόσον φυσικά δε θίγουν έννομα αγαθά άλλων, το Σύνταγμα ή τα χρηστά ήθη (άρ. 5 παρ.1 Συντάγματος). Όταν, όμως, ένας τρίτος συμβάλλει στον τερματισμό της ζωής κάποιου άλλου, τότε αυτή η πράξη δε θεωρείται κοινωνικά ανεκτή από τον Έλληνα νομοθέτη, ο οποίος και θέσπισε δύο αυτοτελώς άδικες πράξεις, που διαφοροποιούνται από την κοινή ανθρωποκτονία.

Το άρθρο 300 ΠΚ

Η έννοια της ευθανασίας αποτυπώνεται κατά κύριο λόγο -αν και όχι άμεσα- στο άρθρο 300 ΠΚ, όπου τυποποιείται η θανάτωση ενός προσώπου, ύστερα από  απαίτηση του ίδιου. Έτσι, η πράξη αυτή διακρίνεται ευθύς εξαρχής από την ανθρωποκτονία του 299 ΠΚ, καθώς το θύμα λειτουργεί σαν ηθικός αυτουργός της εναντίον του προσβολής, ο τρόπος δε θανάτωσής του είναι αυτός που ζήτησε το ίδιο το θύμα ή πάντως ο πιο ανώδυνος για αυτό.

Ειδικότερα, το άρ.300 ΠΚ καταλαμβάνει τις περιπτώσεις, κατά τις οποίες ο δράστης οδηγεί το θύμα στον θάνατο, επειδή εκείνο του το ζητά, υπό τρεις αδιαπραγμάτευτες προϋποθέσεις. Καταρχήν, το θύμα πρέπει να «απαιτεί σπουδαία και επίμονα» από τον δράστη να το θανατώσει. Αυτό σημαίνει πως το ζητά σταθερά και με έμφαση, ύστερα από ώριμη σκέψη και ενώ μεσολαβούν χρονικά διαστήματα που το ξανασκέφτεται, χωρίς δηλαδή να βρίσκεται υπό την επιρροή άλλων προσώπων ή έντονων συναισθημάτων που το παρασύρουν σε αυτήν του την απόφαση. Έπειτα, θα πρέπει το θύμα να πάσχει από κάποια «ανίατη ασθένεια», η οποία ακόμη κι αν δεν είναι θανατηφόρα, πάντως είναι μακροχρόνια και επώδυνη, καθιστώντας τη συνέχιση της ζωής του αφόρητη. Κι αυτός ακριβώς θα πρέπει να είναι και ο λόγος που ο δράστης αποφασίζει να θανατώσει το θύμα, ο «οίκτος» του για αυτό. Ως τελευταία προϋπόθεση, λοιπόν, ο νόμος απαιτεί την ύπαρξη ευγενών κινήτρων από πλευράς του δράστη, ο οποίος επί της ουσίας θέλει να «λυτρώσει» το θύμα που υποφέρει.

Ιδιαίτερη αναφορά αξίζει να γίνει στους ανηλίκους που πάσχουν από ανίατες παθήσεις. Κατά κρατούσα άποψη, μόνο οι ανήλικοι που έχουν συμπληρώσει τα δεκαπέντε έτη της ηλικίας τους μπορούν να δηλώσουν έγκυρα τη βούλησή τους να θανατωθούν, κατά το γενικό κανόνα της δικαιοπρακτικής ικανότητας ανηλίκων προσώπων (άρ. 128 κι επόμενα του Αστικού Κώδικα). Και τότε όμως, πάλι, η κάθε περίπτωση θα πρέπει να κρίνεται ξεχωριστά, ad hoc, αναλόγως του κατά πόσο ο ανήλικος θεωρείται πως είναι σε θέση να αντιληφθεί τη σημασία και τις συνέπειες της δήλωσής του.

Συνοψίζοντας, ο δράστης του 300 ΠΚ αντιμετωπίζει μειωμένο πλαίσιο ποινής (το 300 είναι προνομιούχο του 299 ΠΚ), ακριβώς επειδή αφαιρεί τη ζωή του θύματος υπό το βάρος της ψυχικής πίεσης που του προκαλεί η απαίτηση του τελευταίου, σε συνδυασμό με τα αισθήματα λύπης κι ευσπλαχνίας που νιώθει για αυτό. Αυτονοήτως, είναι αναγκαίο όλα τα στοιχεία της διάταξης (απαίτηση θύματος, ανίατη ασθένεια, οίκτος δράστη) να πληρούνται τόσο κατά τη λήψη της απόφασης του δράστη να τελέσει την ανθρωποκτονία, όσο και κατά την τέλεση αυτής, να καλύπτονται από τον δόλο του και βέβαια να συνδέονται αιτιωδώς. Σε κάθε άλλη περίπτωση, ο δράστης θα ευθύνεται κατά τους όρους του βασικού εγκλήματος της ανθρωποκτονίας (άρ. 299 ΠΚ).

Σε περίπτωση πλάνης, αν δηλαδή ο δράστης νομίζει εσφαλμένα πως το θύμα πάσχει από κάποια ανίατη ασθένεια ή πως του ζητά να το θανατώσει, ενώ κάτι τέτοιο στην πραγματικότητα δε συμβαίνει, τότε κατά τους όρους της πραγματικής πλάνης (30 παρ.2 ΠΚ), θα ευθύνεται για ανθρωποκτονία από αμέλεια, εφόσον συντρέχουν οι προϋποθέσεις της. Ακόμη, στην περίπτωση που η θανάτωση του θύματος δεν ολοκληρωθεί και το άρ. 300 ΠΚ μείνει στο στάδιο της απόπειρας, ο δράστης θα ευθύνεται για την όποια σωματική βλάβη προκάλεσε τελικά στο θύμα.

Ιδιαίτερο νομικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίπτωση κατά την οποία δράστης του 300 ΠΚ, δια παραλείψεως τελούμενου, είναι ο θεράπων γιατρός του θύματος. Κατά την ορθότερη άποψη, εφόσον ο ασθενής δεν επιθυμεί την ιατρική συνδρομή που του παρέχεται για να συνεχίσει να ζει, τότε η ιδιαίτερη νομική υποχρέωση του γιατρού καταλύεται, με αποτέλεσμα να μην ευθύνεται εν τέλει για το θάνατο του ασθενή, παρότι αυτός επέρχεται λόγω της διακοπείσας θεραπείας. Απαραίτητες προϋποθέσεις, ο ασθενής να έχει συνείδηση της δήλωσής του και πλήρη επίγνωση της κατάστασης της υγείας του και των προοπτικών που έχει, βάσει πάντοτε των δυνατοτήτων της ιατρικής επιστήμης κατά τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο που ο γιατρός διακόπτει τη θεραπεία ύστερα από απαίτησή του.

Το άρθρο 301 ΠΚ

Με το ζήτημα της ευθανασίας συνδέεται δευτερευόντως και η διάταξη του άρ. 301 ΠΚ. Σε αντίθεση με το 300 ΠΚ, εδώ η θανάτωση επέρχεται από το ίδιο το θύμα, το οποίο δηλαδή αυτοκτονεί. Το τρίτο πρόσωπο σε αυτήν την περίπτωση -το οποίο και ενδιαφέρει το ποινικό δίκαιο- προσφέρει κάποιου είδους συνδρομή στην τέλεση της πράξης αυτοκτονίας, γι’ αυτό ακριβώς και τιμωρείται. Ενώ, δηλαδή, η ίδια η πράξη της αυτοκτονίας δεν είναι αξιόποινη, αφού καλύπτεται από το συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα της αυτοδιάθεσης του σώματος και της ζωής (άρθρα 2 παρ.1 και 5 παρ.1 του Συντάγματος), η συμμετοχή ενός τρίτου στην αυτοκτονία κάποιου άλλου είναι αξιόποινη και τιμωρείται, καθώς ο τρίτος θίγει το έννομο αγαθό της ζωής και της σωματικής ακεραιότητας του θύματος.

Από τη μελέτη της σχετικής διάταξης, προκύπτουν δύο τρόποι τέλεσης του εν λόγω εγκλήματος. Πιο συγκεκριμένα, ο δράστης μπορεί να «καταπείσει» τον αυτόχειρα να προβεί στην πράξη αυτοπροσβολής του ή να προσφέρει κάποια «βοήθεια» κατά την τέλεση αυτής. Στην πρώτη περίπτωση, ο δράστης ασκεί ισχυρή επιρροή μέσω έντονης πειθούς ή ακόμη και επιβάλλει τη θέλησή του στον αυτόχειρα, εκμεταλλευόμενος την ευάλωτη ψυχοσυναισθηματική κατάσταση του τελευταίου. Στη δεύτερη περίπτωση, λειτουργεί ως άμεσος συνεργός του αυτόχειρα, ο οποίος έχει αποφασίσει μεν να αυτοκτονήσει, δεν έχει όμως τη δύναμη να το πράξει, οπότε και τον βοηθά ο δράστης του 301 ΠΚ (για παράδειγμα, του σταθεροποιεί το χέρι για να αυτοπυροβοληθεί). Τέλος, ίσως το πιο σημαντικό σημείο της διάταξης είναι αυτό της «τέλεσης της αυτοκτονίας ή απόπειράς της».

Κατά την ορθότερη άποψη στη θεωρία, είναι κι αυτό στοιχείο της αντικειμενικής υπόστασης του εγκλήματος, αφού οι υπόλοιποι όροι δεν αρκούν για να θεμελιώσουν το αξιόποινο της συμπεριφοράς. Έτσι, αν κάποιος καταπείσει κάποιον τρίτο να αυτοκτονήσει, εκείνος όμως δεν αποπειραθεί καν να το πράξει, τότε αυτή η κατάπειση δεν  είναι τιμωρητή, αφού εν τέλει δεν έθεσε σε κίνδυνο το έννομο αγαθό της ζωής του τρίτου.

 Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί στην εξέταση της ψυχικής και διανοητικής κατάστασης του αυτόχειρα, σύμφωνα με τα προβλεπόμενα στο άρ. 34 ΠΚ. Έτσι, αν για οποιονδήποτε λόγο, ο αυτόχειρας δεν έχει ικανότητα προς καταλογισμό -εξαιτίας για παράδειγμα, κάποιας ψυχικής ασθένειας ή ακόμη και ακραίας μέθης, που δεν του επιτρέπει να έχει συνείδηση της πράξης αυτοπροσβολής του-, τότε το πρόσωπο που τον καταπείθει ή τον βοηθά, θα ευθύνεται πλέον ως έμμεσος αυτουργός του βασικού εγκλήματος της ανθρωποκτονίας (299ΠΚ).

Καταλήγοντας, τα άρθρα 300 και 301 ΠΚ ρυθμίζουν ως ένα βαθμό πράξεις που προσεγγίζουν την έννοια της ευθανασίας, όχι όμως με ενιαίο τρόπο. Για την ολιστική και οριστική αντιμετώπιση του ζητήματος, θα πρέπει να υπάρξει μια ευθεία νομοθετική παρέμβαση που θα θεσπίσει αυστηρούς και λεπτομερείς κανόνες και θα προστατεύσει τα εμπλεκόμενα μέρη σε τέτοιες καταστάσεις.

---

  ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΠΗΓΗ

• Ε. Συμεωνίδου – Καστανίδου, Εγκλήματα κατά προσωπικών αγαθών, Γ΄ έκδοση, Νομική Βιβλιοθήκη, Θεσσαλονίκη, 2016

---

 

---

Της Αγγελικής Γιοβανίδη,

Οι αλλεπάλληλες τροποποιήσεις στο ποινικό δίκαιο τα τελευταία έτη δημιουργούν, ιδιαιτέρως στους απασχολούμενους στον συγκεκριμένο κλάδο επιστήμονες, αλλά και εν συνόλω στην κοινωνία, μια αίσθηση ανασφάλειας δικαίου, αλλά και μεγάλη δυσκολία στην αξιολόγηση και κρίση επί των νέων ρυθμίσεων, όταν μόλις έχουν εμπεδωθεί οι προηγούμενες. Ακόμη πιο θλιβερή είναι η συνειδητοποίηση ότι το ποινικό δίκαιο συχνά βρίσκεται έρμαιο της πολιτικής συγκυρίας και διαφόρων επικοινωνιακών τεχνικών. Ενόψει της ολοκλήρωσης της δημόσιας διαβούλευσης στο σχέδιο νόμου του Υπουργείου Δικαιοσύνης με τίτλο: «Παρεμβάσεις στον Ποινικό Κώδικα και τον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας για την επιτάχυνση και την ποιοτική αναβάθμιση της ποινικής δίκης – Εκσυγχρονισμός του νομοθετικού πλαισίου για την πρόληψη και την καταπολέμηση της ενδοοικογενειακής βίας», ας δούμε μερικές από τις βασικές αλλαγές που προτείνονται και που έχουν εγείρει τις αντιδράσεις τόσο μελών του δικηγορικού σώματος, όσο και ακαδημαϊκών.

Όσον αφορά αρχικώς τον Ποινικό Κώδικα, ορισμένες από τις προτεινόμενες αλλαγές είναι:

α. Αρχικά, με το άρθρο 6 του σχεδίου προτείνεται η τροποποίηση του άρθρου 52 παρ. 2 ΠΚ και αυξάνεται το ανώτατο όριο της πρόσκαιρης κάθειρξης από τα 15 στα 20 έτη. Κατά την Αιτιολογική Έκθεση του ΣχΝ με τη νέα αυτή ρύθμιση επιδιώκεται «να προσδώσει στο δικαστήριο ευρύτερο πεδίο επιβολής ποινής πρόσκαιρης κάθειρξης, στις περιπτώσεις εκείνες των σοβαρών κακουργημάτων μείζονος ποινικής και κοινωνικής απαξίας με προβλεπόμενη ποινή κάθειρξης, όπου το δικαστήριο με βάση τα αποδεικτικά στοιχεία κρίνει πως το υφιστάμενο πλαίσιο ποινής (μέχρι 15 έτη) σε συνδυασμό με τη βαρύτητα και την κοινωνική επικινδυνότητα της πράξης αλλά και τις ευεργετικές διατάξεις της υφ’ όρον απόλυσης, δεν επαρκούν για την εξυπηρέτηση των αρχών της γενικής και ειδικής πρόληψης και του σωφρονιστικού χαρακτήρα της ποινής».

Η επικείμενη αυτή τροποποίηση δημιουργεί προβληματισμό, καθώς δε λαμβάνει υπόψη τη σταδιακή αύξηση των ποινών σε αρκετά εγκλήματα του ΠΚ ιδιαίτερα με τον Ν. 4855/2021 (π.χ. εμπρησμός), αλλά και την πολιτική των περισσότερων κρατών της ΕΕ, τα οποία διατηρούν ποινές χαμηλότερες από την Ελλάδα για τις περισσότερες εγκληματικές πράξεις. Επιπλέον, δε φαίνεται ορθή ούτε και η συσχέτιση του ύψους της ποινής με το θεσμό της υφ’ όρον απόλυσης.

β. Επιπλέον, ιδιαίτερη συζήτηση έχει προκαλέσει και η πρόταση τροποποίησης (άρθρο 4 ΣχΝ) του άρθρου 42 παρ. 1 ΠΚ, το οποίο επαναφέρει την πρόβλεψη του προϊσχύσαντος ΠΚ του 1950 για δυνατότητα επιβολής από το δικαστήριο της ποινής του ολοκληρωμένου εγκλήματος και επί απόπειρας, εφόσον κρίνεται ότι η μειωμένη ποινή «δεν επαρκεί για να αποτρέψει τον υπαίτιο από την τέλεση άλλων αξιόποινων πράξεων», διάταξη που ήδη υπό τον προϊσχύσαντα ΠΚ/1950, ιδίως μετά την αναθεώρηση του Συντάγματος το 2001, είχε θεωρηθεί αντισυνταγματική.  Η Αιτιολογική Έκθεση του ΣχΝ αναφέρει αρχικά ότι επιχειρείται «να αμβλυνθούν αδιέξοδα που η δικαστηριακή πρακτική έχει αναδείξει τόσο με την ποινική αντιμετώπιση περιπτώσεων εν αποπείρα εγκλημάτων σκληρής εγκληματικότητας με ποινική και κοινωνική απαξία εφάμιλλη του τετελεσμένου εγκλήματος» και να αντιμετωπιστεί οριζόντια και αποτελεσματικά η αμφιλεγόμενη νομολογιακή αντιμετώπιση περιπτώσεων που συμπαρασύρει η παγιωμένη και άκαμπτη στην ισχύουσα διάταξη ποινική αντιμετώπιση της απόπειρας αποκλειστικά με μειωμένη ποινή (λ.χ. περιπτώσεις εξακολούθησης ή παράτασης προσωρινής κράτησης).

Η προταθείσα αυτή τροποποίηση εύλογα δημιουργεί αντίρρηση, καθώς θέτει στον ίδιο βαθμό απαξίας την ολοκληρωμένη προσβολή του εννόμου αγαθού σε σχέση με την απόπειρα προσβολής αυτού. Ακόμη, φαίνεται και εδώ εντελώς άστοχη η σύνδεση του μέτρου της προσωρινής κράτησης με την επαπειλούμενη ποινή.

Στην ίδια βάση προτείνεται (άρθρο 5 ΣχΝ) και η τροποποίηση του άρθρου 47 ΠΚ, με την προσθήκη εδ. γ΄, επαναφέροντας την πρόβλεψη του προϊσχύσαντος ΠΚ/1950 για δυνατότητα επιβολής από το δικαστήριο της ποινής του φυσικού αυτουργού και επί «απλής» συνέργειας, εφόσον κρίνεται ότι η μειωμένη ποινή «δεν επαρκεί για να αποτρέψει τον υπαίτιο από την τέλεση άλλων αξιόποινων πράξεων». Ομοίως ατυχής μοιάζει στο σημείο αυτό η δυνατότητα επιβολής της ποινής του φυσικού αυτουργού και στον απλό συνεργό, όταν προβλέπεται και σήμερα η δυνατότητα χαρακτηρισμού της πράξης ως «άμεσης» συνέργειας.

γ. Μια ακόμη τροποποίηση προτείνεται για το άρθρο 187 παρ. 6 ΠΚ, το οποίο προβλέπει σήμερα την απαγόρευση χορήγησης ανασταλτικού αποτελέσματος στην έφεση σε περίπτωση καταδίκης για οποιοδήποτε έγκλημα του άρθρου αυτού (εγκληματική οργάνωση), διάταξη η οποία προστέθηκε το 2022 και έκτοτε έχει οδηγήσει το δικηγορικό σώμα σε κινητοποιήσεις (αποχή από την εκδίκαση των υποθέσεων που σχετίζονται με το άρθρο αυτό) για την κατάργησή της. Με το άρθρο 28 του σχεδίου νόμου προτείνεται μια εξαίρεση από την απαγόρευση χορήγησης ανασταλτικού αποτελέσματος, αν το δικαστήριο «σε περίπτωση καταδίκης για το πλημμέλημα της παρ. 3 και τα συναφή πλημμελήματα ή κακουργήματα τα οποία επισύρουν πρόσκαιρες στερητικές της ελευθερίας ποινές, κρίνει με ειδική αιτιολογία ότι πρέπει να χορηγηθεί η ανασταλτική δύναμη της έφεσης Στην τελευταία περίπτωση επιβάλλονται υποχρεωτικά οι κατάλληλοι περιοριστικοί όροι». Η μερική αυτή τροποποίηση του άρθρου 187 ΠΚ δεν αναμένεται να δώσει αποτελεσματική λύση στο ζήτημα, αφού διατηρείται σε ισχύ ως προς το βασικό έγκλημα της παρ. 1 που αποτελεί και τον κύριο λόγο των κινητοποιήσεων.

Περαιτέρω, σημαντικές αλλαγές προτείνονται και στον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας:

α. Με το άρθρο 59 του ΣχΝ τροποποιείται το άρθρο 110 ΚΠΔ μεταφέροντας σημαντική ύλη στην αρμοδιότητα του μονομελούς εφετείου, το οποίο μεταξύ άλλων, θα είναι αρμόδιο για την εκδίκαση κακουργημάτων του Ν. 2121/1993 (περί πνευματικής ιδιοκτησίας, συγγενικών δικαιωμάτων και πολιτιστικών θεμάτων), του άρθρου 52 Ν. 4022/2011 (τυχερά παίγνια), του Ν. 4987/2022 (φοροδιαφυγή, κ.λ.π.), του Ν. 2960/2001 (Εθνικός Τελωνειακός Κώδικας) και του Ν. 4830/2021 (για την ευζωία των ζώων συντροφιάς), αλλά και των εφέσεων κατά αποφάσεων Τριμελούς Πλημμελειοδικείου. Παράλληλα, με το άρθρο 60 ΣχΝ μεταφέρονται στην αρμοδιότητα του τριμελούς εφετείου τα επικίνδυνα κακουργήματα, που μέχρι σήμερα υπάγονται στην αρμοδιότητα του ΜΟΔ, ενώ καταργείται και το πενταμελές Εφετείο.

β. Ιδιαιτέρως αρνητικά έχει σχολιαστεί και το άρθρο 71 ΣχΝ, το οποίο τροποποιεί το άρθρο 309 ΚΠΔ, προς την κατεύθυνση διεύρυνσης των περιπτώσεων στις οποίες η κύρια ανάκριση περατώνεται με απευθείας κλήση του κατηγορουμένου και όχι με βούλευμα του Συμβουλίου Πλημμελειοδικών. Αναλυτικά, το προταθέν άρθρο: «1. Στις περιπτώσεις των κακουργημάτων των ειδικών ποινικών νόμων, του 13ου και 14ου Κεφαλαίου του Ειδικού Μέρους του Ποινικού Κώδικα, καθώς και των άρθρων 374 και 380 ΠΚ εφόσον η υπόθεση ανήκει στην καθ` ύλην αρμοδιότητα του μονομελούς ή τριμελούς εφετείου, μετά την περάτωση της ανάκρισης, η δικογραφία υποβάλλεται από τον εισαγγελέα πλημμελειοδικών στον εισαγγελέα εφετών, ο οποίος, αν κρίνει ότι προκύπτουν επαρκείς ενδείξεις για την παραπομπή της υπόθεσης στο ακροατήριο και ότι δεν χρειάζεται να συμπληρωθεί η ανάκριση, προτείνει στον πρόεδρο εφετών να εισαχθεί η υπόθεση, μαζί με τα τυχόν ήσσονος βαρύτητας συναφή εγκλήματα, απευθείας στο ακροατήριο.

γ. Τέλος, αξίζει να αναφερθούμε στο άρθρο 74 ΣχΝ το οποίο τροποποιεί το άρθρο 336 παρ. 2 ΚΠΔ και δίνει στο δικαστήριο τη δυνατότητα επιβολής κατά του συνηγόρου που δημιουργεί θόρυβο ή δείχνει ανυπακοή σε μέτρα που αποφασίστηκαν μόνο τις πειθαρχικές ποινές που προβλέπονται στις περ. α’ και β’ της παρ. 1 του άρθρου 142 του Κώδικα Δικηγόρων, ενώ «σε περίπτωση σοβαρής διατάραξης της συνεδρίασης ή προσβλητικής συμπεριφοράς κατά του δικαστηρίου ή μέλους του, το δικαστήριο, πέραν της υποχρέωσης ανακοίνωσης αξιόποινης πράξης του άρθρου 38, υποχρεούται να υποβάλλει πειθαρχική αναφορά ενώπιον του Προέδρου του οικείου Δικηγορικού Συλλόγου, διαβιβάζοντας αντίγραφα των πρακτικών της δίκης, για την κίνηση της διαδικασίας των άρθρων 152 έως 159 περί πειθαρχικής διαδικασίας του Κώδικα Δικηγόρων. Αν απαγγελθεί πειθαρχική κατηγορία κατά του συνηγόρου, γίνεται αμέσως σύντομη διακοπή της συνεδρίασης, για να ετοιμάσει την υπεράσπισή του».

Αναμένονται οι τελικές διορθώσεις-προσθήκες στο σχέδιο που θα υποβληθεί τελικώς προς ψήφιση, ενώ ήδη υπάρχουν πληροφορίες ότι ορισμένες από τις παρεμβάσεις που έγιναν θα γίνουν δεκτές.

---

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΠΗΓΗ

• Σχέδιο Νόμου: «Παρεμβάσεις στον Ποινικό Κώδικα και τον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας για την επιτάχυνση και την ποιοτική αναβάθμιση της ποινικής δίκης – Εκσυγχρονισμός του νομοθετικού πλαισίου για την πρόληψη και την καταπολέμηση της ενδοοικογενειακής βίας», opengov.gr, διαθέσιμο εδώ

---

 

---

Του Νίκου Αντωνάκη,

Σε ένα φιλελεύθερο σύστημα Ποινικού Δικαίου, είναι αναγκαία η τιμωρία των εκάστοτε δραστών μόνον για οτιδήποτε οι ίδιοι διαπράττουν, στα όρια πάντα του επιτρεπτού των αντίστοιχων ποινικών διατάξεων. Ακόμη και η ποινικοποίηση κάθε είδους συμμετοχής στο έγκλημα, πλην της συναυτουργίας, αφού εκεί πληρούται βασικά η αντικειμενική και υποκειμενική υπόσταση ορισμένου εγκλήματος, έστω και εν μέρει, χαρακτηρίζεται ως μορφολογική απόκλιση από τα θεμέλια του ποινικού συστήματος και γενική διεύρυνση του αξιοποίνου, στο μέτρο που οι συμμέτοχοι τιμωρούνται ακόμη κι αν οι πράξεις τους δεν μπορούν να υπαχθούν τυπικά στην νομοτυπική περιγραφή ενός εγκλήματος. Αυτά, μάλιστα, γίνονται δεκτά για τις ήδη τυποποιημένες μορφές συμμετοχής του Ποινικού Κώδικα και δη για τα άρθρα 45-49 του τελευταίου. Η έμμεση, λοιπόν, αυτουργία, ως μη γενικώς τυποποιημένη μορφή συμμετοχής στο νόμο, αντιμετωπίζεται με ακόμη μεγαλύτερη επιφυλακτικότητα.

Ποιος είναι, όμως, ο έμμεσος αυτουργός και σε τι διαφέρει από τις λοιπές μορφές συμμετοχής; Η απάντηση στο ερώτημα αυτό θα γίνει καλύτερα αντιληπτή μέσα από την παράθεση ενός παραδείγματος: Ο κρεοπώλης Α, γνωρίζοντας ότι το κρέας που είχε απομείνει στην κατάψυξη του κρεοπωλείου του ήταν χαλασμένο, παροτρύνει τον υπάλληλό του Β να το τεμαχίσει, και, αφού το ψήσει, να δοκιμάσει λίγο από αυτό για να διαπιστώσει αν είναι καλό, επιδιώκοντας ή και αποδεχόμενος με τον τρόπο αυτό τον θάνατό του. Ο Β, ύστερα από τις παραγγελίες του εργοδότη του, τρώει από αυτό το κρέας και λίγες μέρες μετά πεθαίνει από δηλητηρίαση. Υπάρχει ποινική ευθύνη του Α, και αν ναι, σε τι συνίσταται;

Το παραπάνω παράδειγμα, πρωτίστως, διαγράφει τα όρια της ηθικής αυτουργίας (ΠΚ 46). Για να κριθεί ο Α ως ηθικός αυτουργός σε ανθρωποκτονία εκ προθέσεως (ΠΚ 46 + 299) θα πρέπει ο Β να έχει τελέσει μια τελικά άδικη πράξη. Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι η αυτοκτονία δε θεωρείται ποινικό αδίκημα, καθώς από τη συντριπτική πλειοψηφία του σύγχρονου νομικού κόσμου αναγνωρίζεται, εκτός του δικαιώματος στη ζωή, και δικαίωμα στο θάνατο, ως εκδήλωση του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης του ατόμου (άρθρο 5 παράγραφος 1 του Συντάγματος). Συνεπώς, η όποια αυτοπροσβολή του ατόμου δε θεωρείται ποτέ ποινικό αδίκημα, και ούτε καν πράξη με την έννοια του άρθρου 14 ΠΚ, αφού για να χαρακτηριστεί μια ενέργεια ως πράξη και δη ως έγκλημα, απαιτείται η τελευταία να περικλείει μέσα της και ένα κοινωνικό νόημα. Κοινωνικό νόημα όμως δε νοείται ποτέ στην αυτοπροσβολή, αφού εξ’ ορισμού αυτή έχει ως αποδέκτη τον ίδιο τον φορέα του εννόμου αγαθού που θίγεται.

Στο πλαίσιο αυτό, η διάταξη του άρθρου 301 ΠΚ πρέπει να ερμηνεύεται με ιδιαίτερη προσοχή. Με τα δεδομένα αυτά, και επιστρέφοντας στο παράδειγμά μας, ο Β δεν αυτοκτόνησε μεν, ούτε όμως τέλεσε και άδικη πράξη: επέλεξε να φάει το μολυσμένο κρέας, από το οποίο επήλθε ο ίδιος του ο θάνατος. Έτσι, ο Α δεν μπορεί να κριθεί ηθικός αυτουργός σε ανθρωποκτονία εκ προθέσεως, κατά τα γενόμενα δεκτά από την κρατούσα γνώμη στη θεωρία και νομολογία.

Βεβαίως, καμία άλλη μορφή συμμετοχής δε φαίνεται να ταιριάζει στη συγκεκριμένη περίπτωση. Έτσι, ο Α, θα έπρεπε να μείνει ατιμώρητος, εκτός αν κρινόταν φυσικός αυτουργός του θανάτου του Β. Το κρέας, όμως, το έφαγε ο Β από επιλογή του, δεν του το τάισε ο Α, ούτε και τον ανάγκασε προς τούτο. Και, φυσικά, ο Α δεν καθιστά παγιδευμένη τη ζωή του Β και αναπόδραστη τη συνέπεια του θανάτου του, αφού ο Β μπορούσε κάθε στιγμή να επιλέξει να μη φάει το μολυσμένο κρέας. Έτσι, ο Α δεν πληροί την αντικειμενική υπόσταση του άρθρου 299 παράγραφος 1 ΠΚ, με την έννοια του φυσικού αυτουργού, αφού δε σκότωσε εν στενή εννοία τον υπάλληλό του. Μετά τη διαπίστωση όλων των παραπάνω, ο κρεοπώλης θα έπρεπε να παραμείνει εκτός του ενδιαφέροντος του Ποινικού Δικαίου, αφού δεν υπάρχει πλέον πρόσφορο έδαφος για την τιμωρία του.

Ωστόσο, όταν κάποιος χρησιμοποιεί έναν άλλον άνθρωπο ως άβουλο όργανό του, έρμαιο και υποχείριο προς την επίτευξη του εγκληματικών του σκοπών, κάθε άλλο παρά ατιμώρητος μπορεί να παραμένει. Οι άνθρωποι, κατά τις επιταγές και του συνταγματικού δικαίου, είναι πάντοτε αυτοσκοποί, και δη οι υπέρτατοι, δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται ως μέσα για την επίτευξη αλλότριων και παράνομων σκοπών. Έτσι, οι πράξεις του έμμεσου αυτουργού, του ατόμου εκείνου που, για την επίτευξη των εγκληματικών του στόχων, χρησιμοποιεί ένα άλλο «παρένθετο» πρόσωπο εμπερικλείουν μεγαλύτερη απαξία από τις πράξεις ενός φυσικού αυτουργού.

Ο έμμεσος, λοιπόν, αυτουργός είναι αυτός, ο οποίος βρίσκεται στο εγκληματικό παρασκήνιο, όχι όμως με τη μορφή του ηθικού αυτουργού, αλλά με πιο ύπουλο τρόπο, αυτόν της «εμπραγματοποίησης» ενός άλλου υποκειμένου. Η έννοια αυτού του είδους συμμετοχής, η οποία αποτέλεσε αντικείμενο πολλών μελετών και αμφισβητήσεων στο χώρο του ελληνικού και του γερμανικού δικαίου, δεν μπορεί να αναπτυχθεί πλήρως εδώ. Στο παρόν άρθρο θα αναπτυχθούν οι βασικές μορφές έμμεσου αυτουργού που τυποποιούνται εντός του Ποινικού Κώδικα, και ορισμένες εκτός γραπτού δικαίου, που διαπλάστηκαν από τους θεωρητικούς, με έρεισμα το άρθρο 49 παρ. 1 εδάφιο δεύτερο ΠΚ, για να καλύψουν υφιστάμενα κενά της ποινικής νομοθεσίας.

Η πρώτη διάταξη που προβλέπει τιμώρηση της έμμεσης αυτουργίας είναι αυτή του άρθρου 21 ΠΚ: ο προστάξας μια ποινικά κολάσιμη πράξη τιμωρείται ως φυσικός αυτουργός αυτής, ενώ ο εκτελέσας την πράξη παραμένει ατιμώρητος λόγω άρσης του (τελικού) αδίκου της πράξεως του. Έτσι, στο σχολικό παράδειγμα όπου ο διοικητής Α διατάσσει τον στρατιώτη Β να πυροβολήσει και να σκοτώσει τον στρατιώτη Γ, που δήθεν αποτελεί μυστικό κατάσκοπο ξένων υπηρεσιών εντός του Ελληνικού στρατού, ο Α θα τιμωρηθεί ως έμμεσος αυτουργός ανθρωποκτονίας εκ προθέσεως (άρθρο 299 παρ. 1 ΠΚ) και ο στρατιώτης θα παραμείνει ατιμώρητος, αφού δεν έχει τελέσει τελικά άδικη πράξη. Σημειώνεται, ότι, ελλείψει της διατάξεως αυτής, ο Α θα έμενε ατιμώρητος, αφού σε καμία περίπτωση δε θα μπορούσε να τιμωρηθεί ως ηθικός αυτουργός ανθρωποκτονίας, δεδομένου του συστήματος περιορισμένης αντικειμενικής εξάρτησης της ηθικής αυτουργίας από την άδικη πράξη του φυσικού αυτουργού.

Άλλη διάταξη που τιμωρεί κατά πλάσμα την έμμεση αυτουργία είναι αυτή του άρθρου 49 παράγραφος 1 εδάφιο β’ ΠΚ. Η πρόβλεψη αυτή του νόμου αποκτά αυτοτελή αξία στα γνήσια ιδιαίτερα εγκλήματα, όπου, αν απουσίαζε, με τις κατάλληλες μεθοδεύσεις των δραστών, θα έμεναν ατιμώρητες πράξεις που εμπερικλείουν τεράστιο άδικο και ουσιαστική απαξία. Για παράδειγμα, ο ανακριτικός υπάλληλος Α, για να πείσει τον κρατούμενο Γ να ομολογήσει, παρακινεί τον Β να τον υποβάλλει σε βασανιστήρια. Ο Β, όμως, ως απλός πολίτης δεν μπορεί να τελέσει το αδίκημα του άρθρου 239 ΠΚ, αφού ελλείπει η ιδιότητά του ως υπαλλήλου, και άρα, ούτε ο Α μπορεί να καταστεί ηθικός αυτουργός αυτού, δεδομένου ότι ο Β δεν τελεί άδικη πράξη (άλλο αν τελούνται τα αδικήματα της σωματικής βλάβης, ενδεχομένως της απόπειρας ανθρωποκτονίας κ.ο.κ.). Έτσι, κατ’ εφαρμογή του άρθρου 49 ΠΚ, ο Α θα τιμωρηθεί ως φυσικός αυτουργός της κατάχρησης εξουσίας, ο δε Β, στην προκειμένη περίπτωση, ως άμεσος συνεργός αυτού.

Εκτός γραπτού Ποινικού Δικαίου, έμμεση αυτουργία αναγνωρίζεται κυρίως στην περίπτωση, κατά την οποία ο φυσικός αυτουργός δεν προβαίνει σε τελικά άδικη πράξη, γιατί υφίσταται λόγος άρσης του αδίκου, αλλά η μη τελικά άδικη πράξη προκαλείται από ένα τρίτο πρόσωπο που συμμετέχει στην προσβολή ως έμμεσος αυτουργός. Για παράδειγμα, ο Α, θέλοντας να σκοτωθεί ο Β, προκαλεί με πρόθεση άδικη επίθεσή του κατά του Γ, έτσι ώστε ο Γ, αμυνόμενος, να σκοτώσει τελικά τον Β. Ο Α εδώ θα τιμωρηθεί ως έμμεσος αυτουργός ανθρωποκτονίας εκ προθέσεως του Β (άρθρο 299 παράγραφος 1 ΠΚ).

Πέραν, όμως, της σπάνιας αυτής περίπτωσης, η επιστήμη, επηρεασμένη από τις απόψεις του Χωραφά, αναγνωρίζει έμμεση αυτουργία και όταν κάποιος παροτρύνει ένα ακαταλόγιστο ή πλανώμενο πρόσωπο να αυτοκτονήσει, αυτοτραυματιστεί ή φθείρει δικό του πράγμα. Στο παραπάνω, λοιπόν, παράδειγμα με τον κρεοπώλη, ο οποίος εκμεταλλεύεται την πλάνη του υπαλλήλου του σχετικά με την ποιότητα του κρέατος, επιδιώκοντας έτσι τον θάνατό του, ο πρώτος θα τιμωρηθεί ως έμμεσος αυτουργός της ανθρωποκτονίας με πρόθεση του τελευταίου. Η τελευταία αυτή παρατήρηση επιβεβαιώνει πως για την κατάφαση της έμμεσης αυτουργίας δεν απαιτείται η ύπαρξη τριών προσώπων, αλλά αρκεί η ύπαρξη ενός δράστη και ενός μόνο θύματος, που κατευθύνεται ανυποψίαστο στην αυτοκαταστροφή λόγω των εγκληματικών σκοπών του πρώτου.

Πάντως, όσο απλή φαίνεται θεωρητικά η κατασκευή της έμμεσης αυτουργίας, τόσο δυσχερής αποδεικνύεται η εφαρμογή της στην πράξη: η θεωρητική της κατασκευή εκτός κείμενου δικαίου, οι αντιτιθέμενες απόψεις της επιστήμης σχετικά με την έκταση της εφαρμογής της και ο κίνδυνος υπερβολικής διεύρυνσης του αξιοποίνου καθιστούν δύσκολο το έργο του εφαρμοστή του δικαίου. Για τον λόγο αυτό, υποστηρίζεται ότι είναι προτιμότερη η αναζήτηση λύσεων εντός των ήδη υφιστάμενων ποινικών διατάξεων, ή άλλως, η γενική τυποποίηση της έμμεσης αυτουργίας στις περί συμμετοχής διατάξεις του Ποινικού Κώδικα, εγχείρημα, ωστόσο, δύσκολο. Σε κάθε περίπτωση, προέχει η ασφάλεια δικαίου που διαπνέει τα σύγχρονα φιλελεύθερα ποινικά συστήματα.

---

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

• Ελισάβετ Συμεωνίδου – Καστανίδου, Εγκλήματα κατά προσωπικών αγαθών-Άρθρα 299-369 ΠΚ, Εκδόσεις Νομική Βιβλιοθήκη, 5^η έκδοση, 2023.
• Μαρία Καϊάφα – Γκμπάντι, Ελισάβετ Συμεωνίδου – Καστανίδου, Ποινικό Δίκαιο – Επιτομή Γενικού Μέρος, άρθρα 1-49 ΠΚ, ζ’ έκδοση, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2005.
• Νικόλαος Μπιτζιλέκης, Η συμμετοχική πράξη, Εκδόσεις Σάκκουλα, 1990.
• Ηλίας Αναγνωστόπουλος, Η έμμεση αυτουργία, Εκδόσεις Π. Ν. Σάκκουλας, Ποινικά Χρονικά – Μελέτες, Διδακτορική διατριβή, 1^η έκδοση, 2007.

---

 

---

Της Γιάννας Κοντοκώστα,

Το λαθρεμπόριο όπλων συγκαταλέγεται ανάμεσα στα μεγαλύτερα ποινικά αδικήματα που διαπράττονται σε διεθνή κλίμακα. Σε σειρά κατάταξης, στην πρώτη θέση βρίσκεται το εμπόριο ναρκωτικών ουσιών και στη δεύτερη η εμπορία ανθρώπων, γνωστή ως trafficking. Στο ελληνικό δίκαιο, οι διατάξεις που ρυθμίζουν τα σχετικά με τη λαθρεμπορία όπλων, αναλύονται σε δύο νομοθετικά κείμενα, τα οποία ανήκουν στο corpus των Ειδικών Ποινικών Νόμων και όχι στον Ποινικό Κώδικα. Σε ό, τι έχει να κάνει με τα περί λαθρεμπορίας, ανατρέχουμε στον Ν. 2960/2001, ενώ ό, τι αφορά τα όπλα, ρυθμίζεται από τον Ν. 2168/1993.

Από τον συνδυασμό του άρθ. 155 παρ. 1 εδ. α του Ν. 2960/2001 και του άρθ. 1 παρ. 1 εδ. α του Ν. 2168/1993, προκύπτει ότι η λαθρεμπορία όπλων είναι η εισαγωγή ή η εξαγωγή όπλων εντός τελωνειακού εδάφους, δίχως να έχει προηγηθεί γραπτή άδεια της τελωνειακής αρχής. Ως όπλο, θεωρείται οποιοδήποτε μηχάνημα μπορεί να εκτοξεύσει σφαίρες, βλήματα, βολίδες, ακτίνες, φλόγες / αέρια και άλλες ουσίες, προκαλώντας βλάβη υγείας, βλάβη σε πράγματα, πυρκαγιά κ.λπ.

Παρατηρώντας τι συμβαίνει στη διεθνή επικαιρότητα, αρκετοί είναι οι τρόποι, με τους οποίους μπορεί να τελεστεί το έγκλημα της λαθρεμπορίας όπλων. Πολλές φορές, οι δράστες επιδιώκουν να μεταφέρουν το εμπόρευμα με πλοίο, το οποίο δεν αναφέρεται στο δηλωτικό του συγκεκριμένου μέσου μεταφοράς, καθιστώντας το έτσι λαθραίο. Επιπλέον, σύμφωνα με το άρθ. 155 παρ. 2 εδ. ε του Ν. 2960/2001, λαθρεμπόριο -γενικά και εν προκειμένω όπλων- τελείται όταν ναι μεν το εμπόρευμα αναφέρεται στο δηλωτικό, προσεγγίζει όμως λιμάνι, στο οποίο απαγορεύεται η είσοδος.

Σε ό,τι έχει να κάνει με την άδεια μεταφοράς εμπορεύματος όπλων, αν δεν εκδόθηκε τηρουμένη των όρων που προβλέπει ο νόμος, τότε πάλι κάνουμε λόγο για λαθρεμπόριο, ενώ ο υπάλληλος που την εξέδωσε θα τιμωρηθεί για συνέργεια, στη περίπτωση που πίσω από τη πράξη του υπάρχει δόλος. Η εισαγωγή όπλων από χώρες του εξωτερικού προς την Ελλάδα, επιτρέπεται μόνο μετά από σχετική άδεια εκ μέρους του Υπουργού Προστασίας του Πολίτη και αποκλειστικά για συγκεκριμένους λόγους (άρθ. 2 παρ. 2 Ν. 2168/1993). Από την άλλη, για την εξαγωγή εμπορεύματος όπλων στο εξωτερικό, απαιτείται σχετική ενημέρωση προς τη Διεύθυνση Κρατικής Ασφάλειας του Υπουργείου Προστασίας του Πολίτη. Στην ενημέρωση, θα πρέπει να γίνεται λόγος για το όνομα και τη διεύθυνση μεταβιβάζοντος και αποκτώντος το εμπόρευμα, για τον τόπο, στον οποίο θα μεταφερθεί, για τον αριθμό των όπλων και τα στοιχεία τους, για το μεταφορικό μέσο, και τέλος, για την ημερομηνίας αναχώρησης και προβλεπόμενης άφιξης του εμπορεύματος. Σε αντίθετη περίπτωση, δεν θα τελεστεί νόμιμο εμπόριο όπλων, αλλά λαθρεμπόριο και οι παραβάτες θα τιμωρηθούν με φυλάκιση τουλάχιστον τριών μηνών και με χρηματική ποινή.

Οι υπάλληλοι του μεταφορικού μέσου, με το οποίο μεταφέρεται λαθραίο εμπόρευμα όπλων (π.χ. πλοίο, αεροπλάνο κ.λπ.), αν φέρουν ποινική ευθύνη για το αδίκημα της λαθρεμπορίας, τιμωρούνται είτε με στέρηση του διπλώματός τους, είτε με στέρηση της άδειας επαγγέλματός τους, είτε εκπίπτουν της θέσης τους, κατά το άρθ. 159 παρ. 1 του Ν. 2960/2001. Στην απόπειρα τέλεσης λαθρεμπορίας όπλων, επιβάλλεται η ποινή που επιβάλλεται και στην τετελεσμένη, ενώ στη συνέργεια επιβάλλεται η ποινή με την οποία τιμωρείται ο αυτουργός. Αρμόδιο δικαστήριο για την εκδίκαση του εγκλήματος λαθρεμπορίας είναι αυτό, στην περιφέρεια του οποίου τελέστηκε (άρθ. 172 παρ. 1 Ν. 2960/2001).

Εν κατακλείδι, τα όπλα τα οποία εισάγονται ή και εξάγονται λαθραία δημεύονται, κατάσχονται δηλαδή από το κράτος. Ο Υπουργός Προστασίας του Πολίτη θα αποφασίσει για την καταστροφή ή την εκποίησή τους. Το λαθρεμπόριο όπλων, αποτελεί το δεύτερο κατά σειρά οργανωμένο έγκλημα στον κόσμο και γι’ αυτόν τον λόγο η νομοθεσία είναι ιδιαίτερα αυστηρή αναφορικά με την τιμωρία των δραστών. Τέλος, πέραν του ισχύοντος δικαίου κάθε κράτους, καταπατούνται και οι κανόνες του διεθνούς δικαίου, όταν το λαθρεμπόριο, επεκτείνεται εκτός συνόρων ενός κράτους ή και ηπείρου.

---

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

• Μαργαρίτης Λ., Ειδικοί Ποινικοί Νόμοι, Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα, 2020
• Μαργαρίτης Λ., Σατλάνης Χ., Ειδικοί Ποινικοί Νόμοι, Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα, 2022
• Αδάμου, Ο., Λαθρεμπορία, Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα, 2018

---

 

---

Tης Άννας Μάρκου,

Διατρέχοντας τον ελληνικό ποινικό κώδικα, γίνεται γρήγορα αντιληπτό πως σε όλα τα εγκλήματα, η πρώτη λέξη της διάταξης είναι «όποιος». Η λέξη αυτή αναφέρεται φυσικά στον δράστη του εγκλήματος, τον λεγόμενο φυσικό αυτουργό. Πολλές φορές όμως, εκτός από τον βασικό δράστη εμπλέκονται και άλλα πρόσωπα, οι λεγόμενοι συμμέτοχοι, που φέρουν άλλοτε ίση κι άλλοτε μικρότερη ευθύνη από τον φυσικό αυτουργό. Η έκταση της ευθύνης τους καθορίζεται από την έκταση της συμβολής τους στο κύριο έγκλημα, ενώ ο τρόπος της συμβολής τους καθορίζει την αντίστοιχη μορφή συμμετοχής που θα αναγνωρισθεί στο πρόσωπό τους.

Μετά τη συναυτουργία, η άμεση συνέργεια αποτελεί τη βαρύτερη μορφή συμμετοχής. Ο άμεσος συνεργός είναι το πρόσωπο που «θέτει το έννομο αγαθό στη διάθεση του φυσικού αυτουργού», όπως μάς πληροφορεί η διάταξη του άρθρου 47 παρ. 1 εδάφιο δεύτερο του ΠΚ. Αυτό πρακτικά σημαίνει πως είναι το άτομο που μπορεί να κρατά, να τοποθετεί ή να κατευθύνει το έννομο αγαθό σε τέτοια θέση, ώστε να είναι δυνατή η προσβολή του από τον φυσικό αυτουργό.

Από το κείμενο του νόμου προκύπτουν ήδη τρία στοιχεία της αντικειμενικής υπόστασης της άμεσης συνέργειας. Η συνδρομή πρέπει να είναι «άμεση», να παρέχεται «κατά την τέλεση» και «στην εκτέλεση» της κύριας άδικης πράξης του φυσικού αυτουργού. Πιο συγκεκριμένα, ως προς το πρώτο στοιχείο της αμεσότητας, αυτή σημαίνει πως ο συνεργός στην προκειμένη περίπτωση, θα πρέπει να βρίσκεται σε επαφή με το υλικό αντικείμενο του εννόμου αγαθού που προσβάλλεται, χωρίς, ωστόσο, αυτή του η επαφή να συνιστά πράξη της αντικειμενικής υπόστασης του βασικού εγκλήματος, αφού αυτό τελείται πάντα και μόνο από τον εκάστοτε φυσικό αυτουργό. Στη συνέχεια, το δεύτερο στοιχείο («κατά την τέλεση»), σχετίζεται με το χρόνο της συνδρομής, υπό την έννοια ότι η τελευταία θα πρέπει να βρίσκεται σε χρονική συνάφεια με την πράξη του φυσικού αυτουργού, αποκλείοντας έτσι την ύπαρξη άμεσης συνέργειας πριν από την αρχή εκτέλεσης ή μετά την ολοκλήρωση του βασικού εγκλήματος. Τέλος, το τρίτο στοιχείο («στην εκτέλεση») αναφέρεται στον τόπο της συνδρομής, υποδηλώνοντας ακριβώς την τοπική επαφή με την πράξη του φυσικού αυτουργού.

Εφόσον πληρούνται τα παραπάνω αντικειμενικά στοιχεία, ακολουθούν αυτά της υποκειμενικής υπόστασης της άμεσης συνέργειας. Ειδικότερα, ο διπλός δόλος που απαιτείται για κάθε είδος συμμετοχής, εδώ περιλαμβάνει τη γνώση και θέληση παροχής της άμεσης συνδρομής αφενός, και της τέλεσης της κύριας πράξης από τον φυσικό αυτουργό, αφετέρου. Όσον αφορά δε στο βαθμό του δόλου, αυτός μπορεί να είναι οποιοσδήποτε ως προς τη συνέργεια, όχι όμως και ως προς το βασικό έγκλημα, το οποίο ο συνεργός θα πρέπει να καλύπτει με το δόλο που απαιτείται από την αντίστοιχη διάταξη του ποινικού κώδικα. Η προϋπόθεση αυτή του διπλού δόλου, αποκλείει την περίπτωση άμεσης συνέργειας από αμέλεια, οδηγώντας έτσι στη μη τιμώρηση του συμμετόχου εκείνου που εν αγνοία του ή πάντως σίγουρα άθελά του, βοήθησε στην τέλεση ενός εγκλήματος. Αντιθέτως, τίποτα δεν εμποδίζει το χαρακτηρισμό κάποιου ως άμεσου συνεργού, όταν ο φυσικός αυτουργός τελεί την κύρια πράξη από αμέλεια.

Η ευθύνη του συμμετόχου στοιχειοθετείται στην τελευταία αυτή περίπτωση, εφόσον ο φυσικός αυτουργός τελέσει την αντικειμενική υπόσταση του βασικού εγκλήματος, έστω και από αμέλεια ή ακόμα κι αν το έγκλημα τελικά δεν ολοκληρωθεί, οπότε θα πρόκειται για άμεση συνέργεια σε απόπειρα. Αντιστρόφως, απόπειρα άμεσης συνέργειας -όπως και απλής- δεν τιμωρείται ούτε κατά το άρθρο 186 ΠΚ. Αν δηλαδή κάποιος αποπειραθεί να συνδράμει στην τέλεση ενός εγκλήματος πριν καν ο φυσικός αυτουργός προβεί στην αρχή εκτέλεσης, τότε ο αποπειραθείς συνεργός θα μείνει ατιμώρητος. Αν όμως κάποιος αποπειραθεί να συμμετάσχει ως άμεσος συνεργός σε ένα έγκλημα που βρίσκεται στο στάδιο της απόπειρας, μπορεί να υπαναχωρήσει κατά τα προβλεπόμενα στο άρθρο 44 ΠΚ, μέχρι πριν την ολοκλήρωση της πράξης του φυσικού αυτουργού. Τέλος, αξίζει να σημειωθεί πως στα εκ του αποτελέσματος διακρινόμενα εγκλήματα, άμεση συνέργεια μπορεί να αναγνωρισθεί μόνο ως προς το σκέλος του βασικού εγκλήματος δόλου, και ποτέ ως προς το περαιτέρω αποτέλεσμα του θανάτου ή της βαριάς σωματικής βλάβης, αφού αυτό επέρχεται από αμέλεια, η οποία όπως αναφέρθηκε παραπάνω, δε συμβαδίζει με κανενός είδους συμμετοχή.

Η ελαφρύτερη μορφή συμμετοχής που προβλέπεται στον ελληνικό ποινικό κώδικα, είναι η απλή συνέργεια του άρθρου 47 παρ. 1 εδάφιο πρώτο ΠΚ. Ο απλός συνεργός είναι το πρόσωπο που υποστηρίζει τον φυσικό αυτουργό στην προσβολή του εννόμου αγαθού, διευκολύνοντάς τον ή αίροντας οποιοδήποτε εμπόδιο που θα μπορούσε να δυσχεράνει ή ακόμη και να ματαιώσει την τέλεση του βασικού εγκλήματος. Πρόκειται και εδώ για μια καθεαυτή επικίνδυνη πράξη ενόψει της προσβολής που πραγματώνει ή επίκειται να πραγματώσει ο φυσικός αυτουργός. Έτσι, καθίσταται ήδη σαφές πως η απλή παρουσία κάποιου στο χώρο του εγκλήματος δεν αρκεί για τον χαρακτηρισμό του ως απλού συνεργού, εφόσον δηλαδή δε βοηθά με κανέναν απολύτως τρόπο τον φυσικό αυτουργό.

Σε επίπεδο αντικειμενικής υπόστασης, η συνδρομή αυτού του είδους συμμετόχου μπορεί να είναι οποιαδήποτε, εφόσον δεν πληροί τα στοιχεία της άμεσης συνέργειας ή της ηθικής αυτουργίας. Έτσι, ο απλός συνεργός μπορεί να συνδράμει ακόμη και ψυχικά ή ηθικά, χωρίς να προβαίνει καν σε κάποια υλική πράξη βοήθειας προς τον φυσικό αυτουργό, τον οποίο στη συγκεκριμένη περίπτωση εμψυχώνει ή ενθαρρύνει για να τελέσει την κύρια άδικη πράξη. Αναγκαία προϋπόθεση όμως για την αναγνώριση τέτοιου είδους απλής συνέργειας, είναι ο φυσικός αυτουργός να είχε κάποιον ενδοιασμό ως προς την τέλεση του εγκλήματός του. Κι αν κάποιος καταφέρει να άρει ή να κάμψει τον όποιο ενδοιασμό του, τότε μόνο αυτός μπορεί να χαρακτηριστεί ως απλός συνεργός, εφόσον δηλαδή βοηθήσει πράγματι τον φυσικό αυτουργό. Το επόμενο δεδομένο που παρέχει ο νόμος είναι η χρονική σχέση της απλής συνέργειας προς την πράξη του φυσικού αυτουργού. Σε αντίθεση με τον άμεσο, ο απλός συνεργός μπορεί να παράσχει τη συνδρομή του όχι μόνο κατά τη διάρκεια της άδικης πράξης του φυσικού αυτουργού και ενώ αυτή ήδη συντελείται, αλλά και πριν από αυτήν.

Σε αυτήν την περίπτωση, μάλιστα, ενδέχεται να μην έχει καν προσδιοριστεί λεπτομερώς ποια ακριβώς θα είναι η βοήθεια που θα προσφέρει ο απλός συνεργός. Αρκεί να έχει καθοριστεί το έννομο αγαθό που πρόκειται να προσβληθεί, καθώς και τα ειδικότερα χαρακτηριστικά του βασικού εγκλήματος που θα τελέσει ο φυσικός αυτουργός, για παράδειγμα αν θα πρόκειται για τη βασική ή τη διακεκριμένη μορφή του σχετικού εγκλήματος. Τέλος, αξίζει να επισημανθεί ότι ο τόπος τέλεσης της απλής συνέργειας θα πρέπει να ταυτίζεται με τον τόπο τέλεσης του κύριου εγκλήματος και αντίστοιχα, χρόνος τέλεσης είναι και πάλι ο χρόνος του βασικού εγκλήματος, ακόμη κι αν η συνέργεια έλαβε χώρα πριν από αυτό.

Σε επίπεδο υποκειμενικής υπόστασης, είναι αναγκαίος κι εδώ ο διπλός δόλος του συμμετόχου, τόσο για τη συνδρομή του όσο και για το βασικό έγκλημα. Στην περίπτωση της απλής συνέργειας πριν την πράξη του φυσικού αυτουργού, ο δόλος του συνεργού θα πρέπει να καλύπτει κατ΄ ελάχιστο το έννομο αγαθό και την ειδικότερη ταυτότητα του εγκλήματος, όπως ήδη αναφέρθηκε παραπάνω. Όσον αφορά στα εκ του αποτελέσματος διακρινόμενα εγκλήματα, νοείται απλή συνέργεια μόνο ως προς το βασικό έγκλημα δόλου, όπως ακριβώς ισχύει και για την άμεση συνέργεια.

Καταλήγοντας, η συνέργεια αποτελεί μια από τις συχνότερες μορφές συμμετοχής περισσότερων προσώπων σε ένα έγκλημα. Βασική προϋπόθεση για τη θεμελίωση της ευθύνης του συνεργού αποτελεί η τέλεση μιας τελικά άδικης πράξης από τον φυσικό αυτουργό. Αυτή η πράξη αποτελεί το συνδετικό κρίκο του συνεργού με το ποινικό δίκαιο, καθιστώντας έτσι εξαρτημένη τη συμμετοχή από τη φυσική αυτουργία, κατά το σύστημα της περιορισμένης αντικειμενικής εξάρτησης που ακολουθεί ο ελληνικός ποινικός κώδικας.

---

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΠΗΓΗ

• Ι. Μανωλεδάκης, Ποινικό Δίκαιο- Επιτομή Γενικού Μέρους Άρθρα 1–49 ΠΚ, Ζ΄ έκδοση, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2005.

---