---

Της Άννας Μάρκου,

Κάθε αξιόποινη πράξη που τυποποιείται είτε στον ποινικό κώδικα είτε σε κάποιον ειδικό ποινικό νόμο, αποτελείται από δύο σκέλη, αναπόσπαστα συνδεδεμένα μεταξύ τους: την αντικειμενική και την υποκειμενική υπόσταση, καθεμιά από τις οποίες καθορίζει τις προϋποθέσεις που θα πρέπει να πληροί μια ανθρώπινη ενέργεια ή παράλειψη, προκειμένου να χαρακτηριστεί από τον νόμο ως αξιόποινη (άρθρο 14 ΠΚ).

Αφού, λοιπόν, αποδειχθεί πως οι αντικειμενικές προϋποθέσεις ενός εγκλήματος έχουν πληρωθεί (δηλαδή έχει πραγματωθεί η αντικειμενική του υπόσταση και δεν υπάρχει κάποιος λόγος άρσης του άδικου χαρακτήρα της πράξης), τότε ο εκάστοτε λειτουργός της δικαιοσύνης καλείται να ερευνήσει κατά πόσο πληρούνται και οι υποκειμενικές προϋποθέσεις, προκειμένου η άδικη πράξη να είναι και καταλογιστή στον δράστη της (άρθρο 14 παρ.1 ΠΚ). Η έννοια αυτή του καταλογισμού υποδηλώνει την ψυχο-πνευματική επικάλυψη της αντικειμενικής υπόστασης, περιγράφει δηλαδή τη σύνδεση του «εσωτερικού κόσμου» του δράστη με το -ήδη άδικο- αποτέλεσμα που αυτός προξένησε στον εξωτερικό κόσμο. Ο καταλογισμός διακρίνεται περαιτέρω σε αρχικό και τελικό. Ο πρώτος αναφέρεται στο άρθρο 26 ΠΚ και διακρίνεται με τη σειρά του στον δόλο και στην αμέλεια, ενώ ο δεύτερος σχετίζεται με τους λόγους άρσης του καταλογισμού που αναλύονται στα άρθρα 31- 36 ΠΚ.

Ο δόλος (άρθρο 27 ΠΚ)

Το πρώτο εδάφιο του άρθρου 26 ΠΚ παραπέμπει στην πρώτη μορφή υπαιτιότητας, η ανάλυση της οποίας γίνεται στο αμέσως επόμενο άρθρο. Έτσι, η πρώτη παράγραφος του άρθρου 27 ΠΚ, μάς πληροφορεί πως ο δόλος μπορεί να είναι καταρχήν άμεσος ή ενδεχόμενος. Περαιτέρω, μπορεί να είναι άμεσος πρώτου ή δευτέρου βαθμού ανάλογα με το αν ο δράστης επεδίωκε το άδικο αποτέλεσμα της πράξης του ή απλώς το αποδεχόταν. Σε κάθε περίπτωση ,όμως, ο εγκληματίας που δρα με άμεσο δόλο θα πρέπει να γνωρίζει ως βέβαιο το αποτέλεσμα που πρόκειται να προκαλέσει η πράξη του. Αντιθέτως, αν απλώς πιθανολογεί την επέλευση του εν λόγω αποτελέσματος και το αποδέχεται, έστω και ως αναγκαίο κακό, τότε δρα με ενδεχόμενο δόλο. Αυτήν ακριβώς τη διάκριση επεξηγεί ο ποινικός κώδικας στο πρώτο εδάφιο της δεύτερης παραγράφου του άρθρου 27.

Το δεύτερο εδάφιο της ίδιας παραγράφου διευκρινίζει πως, όταν η διάταξη προβλέπει την επιδίωξη ορισμένου σκοπού για την τέλεση ενός εγκλήματος, όπως συμβαίνει για παράδειγμα στην περίπτωση της κλοπής (άρθρο 372 παρ.1 ΠΚ, «με σκοπό να το ιδιοποιηθεί παράνομα», τότε ο δόλος του δράστη θα πρέπει να είναι άμεσος πρώτου βαθμού. Επομένως, εξ αντιδιαστολής συνάγεται πως, όπου ο νόμος απαιτεί απλώς πρόθεση του δράστη ή δεν κάνει καμία ιδιαίτερη αναφορά στην υποκειμενική υπόσταση του εγκλήματος, τότε για την τέλεση αυτού αρκεί οποιαδήποτε μορφή δόλου.

Επιπρόσθετα, ο δόλος είναι απαραίτητο να καλύπτει όλα τα στοιχεία της αντικειμενικής υπόστασης του εκάστοτε κρινόμενου εγκλήματος και μάλιστα, όπως ακριβώς αυτά περιγράφονται στον νόμο. Ειδικότερα, ο εγκληματίας -είτε πρόκειται για τον φυσικό αυτουργό είτε για κάποιον συμμέτοχο- θα πρέπει να γνωρίζει ή να πιθανολογεί, να επιδιώκει ή να αποδέχεται τόσο τη μυϊκή ενέργεια ή παράλειψή του, όσο και την αιτιακή πρόκληση του αποτελέσματος. Ακόμη, δεν αποκλείεται το κάθε επιμέρους στοιχείο του εγκλήματος να απαιτεί διαφορετικό βαθμό δόλου.

Αντιθέτως, η υπαιτιότητα -εν προκειμένω ο δόλος- δε χρειάζεται να καλύπτει τα λεγόμενα δεοντολογικά στοιχεία του αδίκου («παράνομο» της βλάβης, «αθέμιτο» της απόκρυψης), ούτε τους εξωτερικούς όρους του αξιοποίνου (λόγου χάρη τον θάνατο ή τη βαριά σωματική βλάβη στο έγκλημα της συμπλοκής) ούτε βέβαια τις όποιες δικονομικές προϋποθέσεις προβλέπονται για το κάθε έγκλημα (για παράδειγμα την υποβολή έγκλησης).

Ιδιαίτερη μνεία θα πρέπει να γίνει στο άρθρο 30 ΠΚ, το οποίο αναφέρεται στην πραγματική πλάνη, την πλάνη δηλαδή που αφορά στα αντικειμενικά στοιχεία τέλεσης της πράξης. Η πρώτη παράγραφος αποκλείει τον δόλο στην περίπτωση, για παράδειγμα, που κάποιος παίρνει ξένο κινητό πράγμα, νομίζοντας πως είναι δικό του. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο δράστης μπορεί να τιμωρηθεί μόνο για το αντίστοιχο έγκλημα αμέλειας, εφόσον αυτό τυποποιείται στον ποινικό κώδικα και φυσικά, εφόσον στοιχειοθετούνται οι προϋποθέσεις της αμέλειας στο πρόσωπο του συγκεκριμένου δράστη. Κατά λογική ακολουθία, δεν μπορεί να τιμωρηθεί ο δράστης ούτε για στοιχεία που επιβαρύνουν τον άδικο χαρακτήρα της πράξης του, εφόσον δεν τα κάλυπτε με τον δόλο του, όπως αναφέρει η δεύτερη παράγραφος του άρθρου 30 ΠΚ.

Τέλος, αξίζει να αναφερθούν δύο ειδικές περιπτώσεις δόλου: η αστοχία βολής και η πλάνη περί το πρόσωπο. Στην πρώτη, ο δράστης προσπαθεί να προσβάλει μια συγκεκριμένη μονάδα εννόμου αγαθού, αλλά κατά λάθος προσβάλλει κάποια άλλη, κατά κυριολεξία δηλαδή αστοχεί, χτυπώντας εν τέλει κάποιο άλλο πρόσωπο από αυτό που στόχευε. Σε αυτήν την περίπτωση, θα τιμωρηθεί για απόπειρα κατά του πρώτου θύματος, το οποίο και στόχευε, ενώ για την ολοκληρωμένη πράξη που τέλεσε αστοχώντας, θα τιμωρηθεί για το αντίστοιχο έγκλημα αμέλειας. Στη δεύτερη περίπτωση, ο δράστης προσβάλλει και πάλι κάποιον άλλο φορέα εννόμου αγαθού, επειδή όμως αυτή τη φορά νομίζει εσφαλμένα πως είναι πράγματι ο φορέας που επιθυμεί να προσβάλει. Τότε, θα τιμωρηθεί κανονικά για το έγκλημα που τέλεσε, έστω και κατά άλλου θύματος, καθώς η πλάνη περί την ταυτότητα του προσώπου κρίνεται νομικά αδιάφορη. Κι αυτό, διότι ο δράστης εδώ νόμιζε πως επρόκειτο για το σωστό πρόσωπο, επομένως κάλυπτε με δόλο την πράξη του.

Ολοκληρώνοντας, ο δόλος αποτελεί τη βαρύτερη μορφή υπαιτιότητας. Εξού και οι προϋποθέσεις συνδρομής του -όπως βέβαια και της αμέλειας- θα πρέπει να εξετάζονται με μεγάλη προσοχή και να αποδεικνύονται πέραν πάσης αμφιβολίας βάσει των αντικειμενικών συνθηκών τέλεσης του εγκλήματος.

---

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΠΗΓΗ

• Ι. Μανωλεδάκης, Ποινικό Δίκαιο- Επιτομή Γενικού Μέρους Άρθρα 1–49 ΠΚ, Ζ΄ έκδοση, Εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα, 2005.

---

---

Της Άννας Μάρκου,

Μετά το δόλο, η αμέλεια αποτελεί τη δεύτερη και τελευταία μορφή υπαιτιότητας στον ελληνικό ποινικό κώδικα. Οι προϋποθέσεις που τη θεμελιώνουν διακρίνονται και αναλύονται κατά το πρότυπο των αντίστοιχων προϋποθέσεων που προβλέπονται για το δόλο.

Όπως λοιπόν και ο δόλος, έτσι και η αμέλεια διακρίνεται σε τρεις βαθμούς. Καταρχήν, μπορεί να είναι συνειδητή ή ασυνείδητη, βάσει του γνωστικού στοιχείου της πιθανολόγησης του αποτελέσματος. Εάν ο δράστης προέβλεψε ως πιθανό το ενδεχόμενο να επέλθει το αποτέλεσμα της άδικης πράξης του, τότε βρισκόταν σε συνειδητή αμέλεια. Η τελευταία διαχωρίζεται περαιτέρω σε πρώτου και δευτέρου βαθμού, βάσει του εάν ο δράστης ήλπιζε ή πίστευε ότι θα απέφευγε το εν λόγω αποτέλεσμα. Έτσι, ο εγκληματίας που βρίσκεται σε συνειδητή αμέλεια πρώτου βαθμού, πιθανολογεί το αποτέλεσμα, αλλά ελπίζει πως θα το αποφύγει, αδιαφορώντας επί της ουσίας για το αν τελικά αυτό θα επέλθει, καθώς δεν πράττει κάτι για να το αποφύγει, παρότι γνωρίζει πως η συμπεριφορά του μπορεί να θέσει σε κίνδυνο κάποιο έννομο αγαθό, όπως για παράδειγμα ο οδηγός που τρέχει με ανεξέλεγκτη ταχύτητα.

Γίνεται, λοιπόν, φανερό, πως η συγκεκριμένη μορφή αμέλειας διαφέρει από τον ενδεχόμενο δόλο μόνο ως προς το βουλητικό στοιχείο, καθώς ο ενδεχόμενος δόλος προϋποθέτει την αποδοχή του πιθανολογούμενου αποτελέσματος, ενώ η συνειδητή αμέλεια πρώτου βαθμού προϋποθέτει την ελπίδα αποφυγής του. Αμέσως ελαφρύτερη είναι η συνειδητή αμέλεια δευτέρου βαθμού, κατά την οποία ο δράστης πιθανολογεί και πάλι το αποτέλεσμα, αλλά πιστεύει πως θα το αποφύγει, υπό την έννοια ότι αυτή τη φορά καταβάλλει μια προσπάθεια αποφυγής του. Η συμπεριφορά του, δηλαδή, δεν είναι τόσο αμελής όσο στη συνειδητή αμέλεια πρώτου βαθμού, όμως δεν είναι και αρκετή για να αποφύγει τελικά το αξιόποινο αποτέλεσμα.

Στον αντίποδα της συνειδητής βρίσκεται η ασυνείδητη αμέλεια, κατά την οποία ο δράστης δεν πιθανολογεί την επέλευση του αποτελέσματος, κι επομένως δεν υπάρχει καν βουλητική κάλυψη της συμπεριφοράς του. Είναι η πιο ελαφριά μορφή υπαιτιότητας, αφού ο πράττων δε σκέφτεται καν πως μπορεί με την πράξη του να προξενήσει κάποιο άδικο αποτέλεσμα. Τέλος, αξίζει να αναφερθεί πως ο βαθμός της αμέλειας δεν αναγράφεται στις διατάξεις του ποινικού κώδικα, ωστόσο, λαμβάνεται υπόψη κατά την επιμέτρηση της ποινής από το δικαστήριο.

Τα παραπάνω στοιχεία αποκαλούνται οντολογικά. Αυτά διακρίνονται στο γνωστικό (πιθανολόγηση ή μη του αποτελέσματος) και το βουλητικό (ελπίδα ή πίστη αποφυγής), και ισχύουν και για το δόλο (γνώση ή πιθανολόγηση του αποτελέσματος και αντίστοιχα, επιδίωξη ή αποδοχή του, ανάλογα με το βαθμό του δόλου). Κι ενώ στα εγκλήματα δόλου αυτά τα δύο στοιχεία αρκούν για την κατάφαση ή μη της ύπαρξής του, στα εγκλήματα αμέλειας χρειάζεται να εξεταστούν δύο ακόμα στοιχεία, όπως μάς πληροφορεί το άρθρο 28 ΠΚ, τα λεγόμενα αξιολογικά. Όταν, λοιπόν, η συμπεριφορά του δράστη ήταν καταρχήν αμελής βάσει του γνωστικού και του βουλητικού στοιχείου, τότε θα πρέπει να ερευνηθεί εάν η προσοχή που δεν επέδειξε, ήταν αυτή που «όφειλε και μπορούσε κατά τις περιστάσεις» να επιδείξει.

Επεξηγώντας τη διάταξη του νόμου, προκειμένου η πράξη να καταλογιστεί στον δράστη, αυτός είναι αναγκαίο να αμέλησε να καταβάλει την προσοχή που θα έπρεπε βάσει των αντικειμενικών εξωτερικών περιστάσεων και που θα μπορούσε να καταβάλει βάσει των ατομικών γνώσεων ή ικανοτήτων του. Έτσι, η πράξη και κατ’ επέκταση το άδικο αποτέλεσμά της, μπορούν να καταλογιστούν στο δράστη, μόνο αν οφείλονταν πράγματι σε απροσεξία του. Αυτή η απροσεξία κρίνεται ανάλογα με την ένταση της προσοχής που απαιτεί η έννομη τάξη από τον μέσο εκπρόσωπο της «κοινωνικής ομάδας», στην οποία ανήκει ο δράστης, όπως για παράδειγμα στην περίπτωση ενός τραυματία που περιθάλπεται από περαστικούς στο δρόμο, η προσοχή που αναμένεται από έναν περαστικό που δεν έχει καμία σχέση με την ιατρική επιστήμη, είναι πολύ λιγότερη από την προσοχή που καλείται να επιδείξει ένας περαστικός που είναι γιατρός. Ολοκληρώνοντας, εάν κάποιο από αυτά τα στοιχεία, οντολογικό ή αξιολογικό, δεν πληρούται, τότε δεν μπορεί να καταφαθεί η ύπαρξη αμέλειας. Σε αυτήν την περίπτωση πλέον, θα πρόκειται για ένα τυχαίο γεγονός, μη καταλογιστό στο δράστη του. Σε αυτό συνηγορεί άλλωστε και το δεύτερο εδάφιο του άρθρου 26 ΠΚ, που ορίζει πως από αμέλεια τιμωρούνται μόνο οι πράξεις που ρητά τυποποιούνται στο νόμο.

Ειδική μνεία θα πρέπει να γίνει σε δύο ιδιαίτερες μορφές εγκλημάτων: τα εκ του αποτελέσματος διακρινόμενα και τα εγκλήματα υπερχειλούς υποκειμενικής υπόστασης. Η πρώτη κατηγορία προβλέπεται στο άρθρο 29 ΠΚ, το οποίο εισάγει μια εξαίρεση στον κανόνα του άρθρου 26 ΠΚ. Τα εκ του αποτελέσματος εγκλήματα είναι ιδιώνυμα, υπό την έννοια ότι δεν αποτελούν απλώς επιβαρυντική μορφή κάποιου βασικού εγκλήματος, αλλά εισάγουν μια νέα μορφή αξιόποινης πράξης, η οποία είναι και σύνθετη. Πιο συγκεκριμένα, συγκροτούνται από δύο διαφορετικά εγκλήματα, ένα βασικό έγκλημα που τελείται με δόλο κι ένα περαιτέρω αποτέλεσμα που επέρχεται από αμέλεια, διαθέτοντας έτσι, σύνθετη υποκειμενική υπόσταση. Κρίσιμο είναι πως το περαιτέρω αποτέλεσμα θα πρέπει να τυποποιείται ήδη ως αυτοτελές έγκλημα αμέλειας στον ποινικό κώδικα. Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, προβλέπεται βαρύτερη ποινή για μία συμπεριφορά που είναι μεν ήδη αξιόποινη όμως έχει μία επιπλέον συνέπεια που προκαλείται από αμέλεια.

Σε αυτές τις περιπτώσεις εγκλημάτων είναι αναγκαίο η δικαστική απόφαση να αναφέρει και να τεκμηριώνει τόσο την ύπαρξη των στοιχείων δόλου για το βασικό έγκλημα, όσο και των στοιχείων που θεμελιώνουν την αμέλεια για το περαιτέρω αποτέλεσμα. Τέλος, τα εγκλήματα υπερχειλούς υποκειμενικής υπόστασης είναι για παράδειγμα τα εγκλήματα σκοπού, ή αφηρημένης διακινδύνευσης, όπου η υποκειμενική υπόσταση υπερκαλύπτει την αντικειμενική και, αν πληρωθεί, τότε μόνο το έγκλημα θα έχει αποπερατωθεί και ουσιαστικά. Στην υπερχειλή υποκειμενική υπόσταση ανήκουν και τα λεγόμενα ειδικά στοιχεία της ενοχής που εξειδικεύουν το κίνητρο της πράξης.

Ολοκληρώνοντας, η πλήρωση της υποκειμενικής υπόστασης οδηγεί στον αρχικό καταλογισμό της πράξης στην ενοχή του δράστη, «ανοίγοντας το δρόμο» για την εξέταση του τελικού πλέον καταλογισμού, ο οποίος και θα οδηγήσει με τη σειρά του στην ουσιαστική απαξία της πράξης. Επομένως, μια αρχικά καταλογιστή πράξη δε σημαίνει απαραίτητα πως ο δράστης θα τιμωρηθεί, αλλά αποτελεί το πρώτο βασικό βήμα διερεύνησης, μετά την διαπίστωση τέλεσης μιας αρχικά και τελικά άδικης πράξης.

---

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

• Ι. Μανωλεδάκης, Ποινικό Δίκαιο – Επιτομή Γενικού Μέρους Άρθρα 1–49 ΠΚ, Ζ΄ έκδοση, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2005.
• Ε. Συμεωνίδου – Καστανίδου, Εγκλήματα κατά προσωπικών αγαθών, Γ΄ έκδοση, Νομική Βιβλιοθήκη, Θεσσαλονίκη, 2016.

---